1. نظريه پردازان رويکرد اول معتقدند فناوري هاي نوين اطلاعاتي و ارتباطاتي زمينه استقرار و تقويت هويت ملي را فراهم مي سازد و منازعات قومي و فروملي را کاهش مي دهد. انديشمنداني نظير کارل دويچ، کليفورد گيرتز و رابرتسون بر اين امر تاکيد دارند(مقصودي، 1380: 195-181؛ دهشيري، همان).
2. انديشمندان رويکرد دوم بر اين امر تاکيد دارند که با فناوري هاي نوين اطلاعاتي و ارتباطاتي زمينه تقويت هويت هاي فروملي و تضعيف هويت هاي ملي فراهم مي گردد. هربرت بلومر، مايکل براون، امانوئل کاستلز و حميد مولانا معتقدند فناوري هاي اطلاعاتي و ارتباطاتي با تضعيف دولت-ملت و شکاف در هويت ملي بسترساز بحران هاي فروملي و قومي هستند( همان ).
3. نظريه پردازان رويکرد سوم با نگاهي ترکيبي به تاثير تکنولوژي هاي اطلاعاتي و ارتباطاتي بر هويت ملي، جنبه هاي تقويت کننده و تضعيف کننده هويت ملي را بر شمارند. ديويد جي. الکينس، مک گرو و گيدنز از انديشمنداني هستند که بر فرصت ها و تهديدات تکنولوژي هاي اطلاعاتي و ارتباطاتي بر هويت ملي تاکيد دارند و ضمن بر شمردن ويژگي هاي مهم فناوري هاي نوين اطلاعاتي و ارتباطاتي، چگونگي و شيوه تاثير گذاري اين فناوري ها بر هويت ملي را تشريح مي کنند(درويشي، 1385: 15؛ مقصودي، همان: 195-181؛ دهشيري، همان).
به نظر مي رسد هويت(فردي، جمعي و ملي) محصول تعامل اجتماعي است. بنابراين زماني که هويت محصول تعامل اجتماعي باشد، حالت و خصلت تغييرپذيري، سياليت ونسبي بودن از ويژگي هاي آن است. زماني که هويت خصلت ساختگي پيدا مي کند، اين قدرت هاي مسلط هستند که هويت سازي مي کنند و براي حفظ هويت ها تلاش مي کنند.
با عنايت به اين رويکرد که هويت ها سازه هاي اجتماعي هستند، مي توان گفت ساخت اجتماعي هويت ها همواره در بستر روابط قدرت صورت مي پذيرد(ميرمحمدي، 1383: 10و321؛ گودرزي، 1384: 8-7).
چه عواملي در ساخت، به چالش کشيدن و بحراني کردن هويت نقش دارند؟ در پاسخ به اين سوال مي توان عوامل و فرضيات مختلفي را مطرح کرد. يکي از مهمترين عواملي که در عصر حاضر بر هويت ها(فردي، جمعي و ملي) اثرگذار بوده است و به نوعي آن را شکل داده است، تحولات ناشي از فناوري هاي نوين اطلاعاتي و ارتباطاتي است.
براي بررسي چگونگي اين تاثير و نتايج اين تاثيرگذاري، پس از اشاره به ويژگي هاي تکنولوژي هاي اطلاعاتي و ارتباطاتي، تاثيرات مثبت ومنفي اين تکنولوژي ها را بيان مي کنيم و در نهايت به جنبه هاي تقويت کننده و تضعيف کننده آن اشاره خواهيم کرد.
اشاره شد که تبديل شدن اطلاعات به مرکز تصميم گيري، کاستن از محدوديت زماني و مکاني، فراگيري تاثيرات فناوري هاي جديد، سرعت، تمرکززدايي، تنوع بخشي و انبوه زدايي، انعطاف پذيري وشفافيت وعلني بودن از مهمترين ويژگي هاي جامعه اطلاعاتي و ارتباطاتي به شمار مي آيند.
فناوري هاي نوين اطلاعاتي و ارتباطاتي با ويژگي هاي يادشده، نتايج مثبت زير را به همراه داشته است:
1. مرگ فاصله هاو پايان جغرافيا(کاهش نقش مکان وجا به معناي سنتي) که ارتباطات بهتر و کم هزينه تر را با جامعه شبکه اي فراهم ساخته است.
2. شبکه هاي فرهنگي ارتباطي جايگزين ساختارهاي سخت و محکم و انعطاف ناپذير شده است.
3. گسترش تفکرات، ايده ها، بالارفتن بردباري بااين گسترش تفکرات و ايده ها، وافزايش دانش و آگاهي.
4. تقويت فرهنگ هاي ناشناخته يا فرهنگ هايي که از رواج کمتري برخوردار بودند يا در حاشيه قرار داشتند.
5. افزايش همکاري، تعامل و تبادل.
6. افزايش تعادل و دوري از افراط و تفريط ها.
7. افزايش تحمل و انعطاف پذيري.
8. بالارفتن ظرفيت ها و تکثرپذيري.
9. افزايش زمينه بازتوليد آگاهي هاي بشري.
10. ارتقاي امکانات ميانجي گرايانه هويت هاي ملي در برابر هويت فراملي و فروملي.
11. افزايش قدرت انتخاب مخاطبان.
12. افزايش اطلاعات وآموزش به ملت ها و آگاه ساختن ملل نسبت به سنت هاي ريشه دار ملي.
13. جايگزيني ديپلماسي علني(نقش و تاثير افکار عمومي، مطبوعات و. . . ) به جاي ديپلماسي سنتي.
14. کمک به پيشبرد سياست هاي ملي و افزايش سطح مشارکت اجتماعي و ايجاد شرايط مناسب براي حل و فصل بحران نفوذ، مشارکت، هويت و مشروعيت.
15. توسعه شهرنشيني، ارتقاء سطح سواد، افزايش درآمد سرانه و تقويت پيوند هاي اجتماعي بين جوامع.
16. تسهيل همگرايي سياسي در داخل جوامع و بين ملت ها در صحنه بين المللي(نک به: گل محمدي، 1380:34-20؛ عيوضي، 1380: 148-125؛ مقصودي، 1376: 56).
علاوه بر تاثيرات مثبت فوق، نتايج منفي اين فناوري ها را به صورت زير مي توان فهرست کرد:
1. افزايش تعارضات ساختاري و دوگانگي هويت.
2. يکسان سازي فرهنگي.
3. تقويت گرايش هاي گريز از مرکز(فروملي و فراملي) و اخلال در روند وحدت ملي.
4. ايجاد اختلاف و شکاف ميان ملت ها به سبب ملي گرايي افراطي، ايدئولوژي هاي متضاد و در نهايت بروزشکاف فرهنگي.
5. يکپارچگي افقي گروه ها و طبقات و تشديد دو قطبي.
6. تضاد با ارزش ها، باورها و. . .
7. تضعيف پيوندهاي سنتي از طريق تقويت و تبليغ ارزش هاي غربي و کمک به استحاله فرهنگي
8. بهره برداري تبليغاتي و انتشار اخبار غيرواقع تحريف شده.
9. ايجاد نخبگان سياسي و فرهنگي وابسته به جريانات خودساخته از طريق شبکه ارتباطي.
10. ايجاد فرهنگ سلطه و مصرف گرايي و کاهش نقش فرهنگ هاي بومي و محلي(مقصودي، همان: 58 ؛ دهشيري، پيشين: 96-71).
تکنولوژي هاي اطلاعاتي و ارتباطاتي با ويژگي ها و تاثيرات مثبت و منفي يادشده، به شرح زير هويت ملي دولت- ملت ها را تحت تاثير قرار داده است:
انقلاب ارتباطات و فناوري هاي نوين اطلاعاتي به عنوان محرکه و ابزار اصلي جهاني شدن با گسترش ارتباطات، اطلاع رساني، ارتقاي دانش و آگاهي جهاني، تسريع تحرک اجتماعي، گسترش علوم و دانش بشري، افزايش تبادل ديدگاه ها، درک متقابل فرهنگ ها، رفع سوء تفاهم ها ميان ملت ها، ارتقاي ارزش هاي مشترک ذهني و احساس تعلق انسان ها به اجتماعي کلي تر، گسترش تقويت همکاري و همفکري ملت ها، موجب تقويت هويت هاي ملي گرديده است. انقلاب ارتباطات با ويژگي هاي مثبت يادشده هويت ها را انتقاد پذير، گسترده، باز، منعطف و متکثر ساخته است و با اين تحولات، نقش ميانجي گرايانه هويت ملي در برابر هويت فروملي و فراملي را، فراهم ساخته است.
در مقابل اين تاثيرات مثبت تکنولوژي هاي اطلاعاتي و ارتباطاتي، سلطه و انحصار اين فناوري هاي نوين از يک سو زمينه يکسان سازي فرهنگي و يکپارچگي فرهنگي را فراهم ساخته و از سوي ديگر با آگاهي بخشي و تقويت خودآگاهي هويت هاي فروملي، زمينهي تقويت گرايش هاي گريز از مرکز را فراهم ساخته و هويت هاي ملي را با چالش هاي جدي مواجه ساخته است.
با توجه به اين تاثيرات مثبت و منفي فناوري هاي نوين اطلاعاتي و ارتباطاتي براي هويت ملي کشورها، استفاده خردمندانه و برنامه ريزي شده از فناوري هاي نوين و مديريت استفادهي بهينه از فرصت ها و تاثيرات مثبت اين فناوري ها، مهمترين راهکار براي کاهش تاثيرات منفي فناوري هاي نوين اطلاعاتي و ارتباطاتي است.
تصميم گيران و سياست مداران کشورها با هدف افزايش نقش ميانجي گرايانه هويت ملي، ضمن استفاده از فناوري هاي نوين اطلاعاتي و ارتباطاتي در جهت تقويت هويت ملي، در تعامل با هويت هاي فروملي و فراملي درکاستن تاثيرات منفي فناوري هاي اطلاعاتي و ارتباطاتي اقدام نمايند.
