پاسخ به چهار سوال زير مي تواند انتخاب موضوع و بيان مسئله را تسهيل كند.

-          رويداد مورد بررسي دركجا رخ داده است؟

-          چه كساني با اين رويداد سرو كار داشته اند؟

-          در چه زماني اين رويداد واقع شده است؟

-          چه فعاليت هايي در رابطه با اين رويداد صورت گرفته است؟

بنا براين مي توان گفت كه طيف پاسخ ها به هريك از سوال هاي ياد شده مي تواند گستره مسئله مورد مطالعه را وسيع تر يا محدودتر كند.شك نيست كه در اين مرحله ضمن بيان ويژگيهاي مسئله، گستردگي محيطي كه در آن مسئله بروز نموده است ،نيز توصيف مي شود. در اين مرحله همچنين بايد به علل احتمالي بروز مسئله اشاره شود.

انگيزه پژوهشگروعلاقه اوبه فعاليت هاي پژوهشي،و نيزكنجكاوي درمسائل تاريخي مي توانددرانتخاب موضوع،بيان مسئله وحتي درتحليل و تفسير داده هانقش مهمي ايفاكند. (سرمد،بازرگان،حجازي،1376 :124و123).

2- تدوین فرضیه ها و صورتبندی سوالات

 بعد از تعريف و تحديد مسئله نوبت به تدوين سوالات و فرضيه ها مي رسد.پژوهش تاريخي زماني آغاز مي شود كه حادثه يا تجربه اي در گذشته مورد سوال باشد.

ديويد فيشر[1] محقق تاريخي را به عنوان كسي معرفي مي كند كه با يك سوال باز به سراغ وقايع گذشته مي رودوآن سوال باز را باامور عيني يا واقعيت هاي گزينش شده اي[2] پاسخ مي دهد. به طوريكه آن را به شكل يك پارادايم تبييني[3] تنظيم مي كند. اين سوال و پاسخ آن با يكديگر همخواني دارند. پارادايم تببيني شكل هاي گوناگون روايت ياتحليلي(آماري) به خود مي گيرد و هميشه دربرگيرنده آزمون دقيق و سيتماتيك رويدادهاو وقايع ثبت شده وبرجاي مانده از گذشته است كه به شيوه اي انتقادي توشته شده و در جستجوي واقعيات كامل است(Yodeles Smith,1989: 317).

تلاشهاي بسياري از محققان تاريخي به دليل فقدان سوال تحقيق يا مسئله تحقيق با شكست روبرو شده است.ديويدفيشر سوال تحقيق رابه عنوان"لوكوموتيوعقل"[4]  توصيف كرده است،یعني ماشين هاي مغزي كه انرژي را به جنبش در مي آورد و حس كنجكاوي رابه تحقيق نظام مند و كنترل شده تبديل مي كند.

شرط اول در جستجوی سوال تحقیق، داشتن اطلاعات و دانش جامع درباره موضوع تاریخی مورد مطالعه است. مهمترین رویکرد در صورت بندی سوال برای یک تحقیق تاریخی احاطه کامل به متون تاریخ و غوطه وری و اشراف کامل[5]  در داده های تاریخی است .

با این شیوه محقق تاریخی، به اختیار خود حوزه غوطه وری خود ، حدود مرزهای جغرافیایی ، حدود بیوگرافی، حدود سلسه مراتب تاریخی و ... را محدود می کند. مثلاٌ محقق موضوع مورد مطالعه خود را به یک منطقه جغرافیایی با یک نوع نشریه ها و انتشارات محدود می کند.این تحدید در طول فرآیند صورت بندی سوال تحقیق ادامه پیدا می کند (Ibid: 318).         

در اصل ،غوطه وری و اشراف به موضوع، جستجوی ادبیات تحقیق را برای محقق ارتباطات آسان می سازد. منابع متعددی وجود دارد که راهنمای مفیدی برای تعقیب شواهد و مدارک است.جستجوی الکترونیکی و بانک های اطلاعاتی اکنون به ابزارهای معمول و مناسبی برای محققان تاریخی تبدیل شده اند . محقق باید تعداد زیادی از مرجع های کتابشناختی استاندارد و سنتی را در مورد تاریخ مورد بررسی قراردهد .همچنین نمایه های ادواری ، نمایه های روزنامه و مرجع هایی مانند(روزنامه و مورخ) کتابهای راهنما، مجموعه های اسناد دولتی و دست نوشته ها و ... بسیار مفید هستند.محقق محتاط و هشیار نمی تواند مجموعه تاریخ شفاهی همانند مجموعه نوارهای پخش صوتی و تصویری و مواد چاپی و عکس ها .... نادیده بگیرد.

پس از غوطه وری و اشراف کامل  وتوجه به وسعت داده های موجود و در دسترس در حوزه مورد علاقه ، محقق بر روی بخش بسیار ویژه ای از داده ها تمرکز می کند.برخلاف محقیقین در سایر رشته ها، محقق تاریخی نمی تواند به طور شایسته ای به صورت بندی یک فرضیه اقدام کند، قبل از اینکه حدود فرآیند غوطه وری در موضوع را تعیین نکند، بخاطر اینکه برای محققان تاریخی وجود پایگاههای اطلاعاتی و داده ای مناسب عامل اصلی در شکل گیری سوال تحقیق است .

به خاطر ماهیت داده های تاریخی و نواقص احتمالي آن، سوال تاریخی باید بدون جهت و بی طرفانه ارائه شود. البته با دارابودن آمادگی پذیرش پاسخهای مثبت و منفی (بله و خیر)(Ibid: 319).

سوالاتی که به منظور تحلیل روابط بین متغیرهای تاریخی ارائه می شوند ، باید با تئوری های ارتباطات همخوانی داشته باشند. یک سوال باید اولاً ارزش پرسیدن داشته باشد. محقق شاید پایگاه اطلاعاتی و داده ای جدید را کشف کرده باشد که به دلیل اهمیتش مستلزم تحقیق باشد و ممکن است پایگاه اطلاعاتی موجود تفسیر نوینی از تاریخ نوشته شده را بدست دهد، که هم معتبر و هم قابل اثبات باشد. همه مفاهیم و اصطلاحات سوال تحقیق تاریخی باید قابلیت تعریف عملیاتی داشته باشند . این امري بسیار معمول در علوم رفتاری است اما به هر حال محقق تاریخی نیزنمی تواند به این بخش اساسی از فرآیند تحقیق بی اعتنا باشد. تعریف عملیاتی ، عملیاتي ویژه را توصیف می کند که محقق به منظور کشف بود و نبود یک خاصیت و صفت مورد مطالعه انجام می دهد . از این نظر تعریف عملیاتی مقولات و دسته بندی هایی را ایجاد می کند؛ مثلا یک محقق تاریخی شاید بپرسد که آیا در یک دوره زمانی و حوزه جغرافیایی معین رابطه ی میان در آمد آگهی روزنامه و محتوای سیاسی روزنامه وجود دارد؟ تعریف عملیاتی آگهی می تواند مجموعه کل درآمد سالانه آگهی بر اساس ترازنامه سازمانی گزارش شده و یا شاخص های اقتصادی دیگری همانند میانگین سالانه تعداد ستونهای آگهی باشد.

همچنین لحن و زبان و بیان سوال باید صریح، روشن و دقیق و جامع باشد . سوال نباید مبتنی بر فرضیات اثبات نشده باشد، سوال تحقیق تاریخی باید باز[6] باشد تا انواعی از امور واقعی یا واقعیت ها[7] در پاسخ به سوال ارائه شوند .

سرانجام ، سوال تحقیق باید به اندازه کافی قابل انعطاف باشد تا بتواند هنگام پیشرفت مطالعه ، اصلاح و تعدیل شود و در مراحل مختلف مطالعه ، تصحیح و اصلاح شوند.

   محقق تاریخی ارتباطات سوال تحقیق را با استفاده از تخیل [8] و به درستی خلق می کند تا به روشنی روابط مشاهده شده موجود را در داخل پارامترهای معین زمانی و مکانی معین در تاریخ تعریف کنند.(Ibid: 320 -321).

جمع آوري اطلاعات وداده ها

           یکی  از  عمده ترین  وظایف  هر محقق تاریخی ارتباطات ، دستیابی به منابع اطلاعاتی و جمع آوری مهمترین  اطلاعات موجود برای حل  مساله مورد تحقیق است. هر شيء یا سند ثبت شده ای که به نظر برسد، منبع اطلاعاتی بالقوه ای درباره گذشته است، مورد توجه محقق قرار می گیرد.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                         از آنجا که او قادر به مشاهده حوادث گذشته نیست، بنابراین او تلاش می کند تا بهترین منابع اطلاعاتی در دسترس را پیدا کند.منابع اطلاعاتی معمولا به دو دسته اصلی تقسیم می شوند .

 منابع دست اول و منابع دست دوم.

هریک از این منابع نیز ممکن است به صورت مدارک کمی ، مدارک شفاهی ، یا اسناد و آثار باستانی باشند. مدارک قسمت اعظم منابع تاریخی را تشکیل می دهند و به منظور انتقال اطلاعات نگهداری می شوند(دلاور 138:238)

دکتر بهروز نبوي در کتاب روشهای تحقیق در علوم اجتماعی اسناد و مدارک تاریخی را چنین طبقه بندی کرده است:

الف- منابع نوشته: مهمتری منابع مکتوب عبارتند از کتابها ، روزنامه ها، مجلات ، شرح وقایع تاریخی ، وقایع سالانه ، سالنامه ها، بیوگرافی ها ، شرح خاطرات ، نامه های ، شجره نامه ها ، اسناد تاریخی و سفرنامه ها

ب- منابع شفاهی : عبارتست از منابع و مطالبی که سینه سینه از نسلی به نسل دیگر منتقل می شود، مثل تصانیف و اشعار ، داستانها و افسانه ها ، اساطیر ، ضرب المثل های و رسوم و سنن ملی

ج- منابع هنری : مثل نقاشی ها تاریخی ، مجسمه های تاریخی ، غیره .....

د- وسایل مادی : مثل سفالها، سکه ها، ظروف، آلات و ابزار ، کتیبه ها

ه- منابع سمعی و بصری : مثل فیلم، نوار صوتی ، صفحه و غیره ...

و- منابع باستانشناختی : مثل آثار تاریخی ، مقبره ها ، محلهای مسکونی مربوط گذشتگان (نبوی،1361:45و55)

دکتر علی دلاور نیز در کتاب مبانی نظری و عملی پژوهش در علوم انسانی و رفتاری اسناد و مدارک را چنین دسته بندی کرده است :

1-      مدارک رسمی مانند قانون فهرست مالیاتی ، آمار حیاتی ، گزارش رسمی هیات دولت و بودجه

2-      مدارک شخصی مانند بادداشت های روزانه ، دفتر خاطرات، زندگی نامه نویسی مکاتبات و مقالات

3-      مدارک تصویری مانند عکس ، فیلم ، میکروفیلم ، اسلاید ، نقاشی و طرح

4-      مدارک چاپ شده : روزنامه ها و مجلات مختلف

5-      مدارک مکانیکی نظیر نوارهای ضبط شده (دلاور ،1380:23)

منابع دسته اول :

 شامل گزارش شاهدان عینی است به عبارت دیگر منابعی دست اول هستند که بازگو کننده آنها (کتبی یا شفاهی) در زمان حادثه حضور داشته است . از جمله منابع دسته اول اسناد و مدارک است که توسط شرکت کنندگان در واقعه و یا شاهدان عینی نوشته و نگهداری می شود .(حسن زاده ،1382 :192) این منابع ممکن است  به صورت آثار و بقایای مربوط به یک شخص ، گروه یا دوره تاریخی باشند.مانند  اسلحه، لباس ، ساختمان، تابلوهای نقاشی و سکه که ممکن است به صورت شفاهی یا کتبی گزارش شده باشند. اسناد و مدارکی که به عنوان منابع دسته اول طبقه بندی می شوند عبارتند از قانون اساسی ،چارت ،قوانین حقوقی و قضائی ،فرمانها،رای دادگاهها ، نامه ها ،دفتر های خاطرات ، شجره نامه ها ،گواهی نامه ها ، روزنامه ها و مجلات  نقشه های و کتابها ، نمودارها ، فیلم های ، عکس ها، نقاشی های آگهی های تجاری و ....

همانطور که قبلا گفته شد، محقق تاریخی ارتباطات نمی تواند حوادث گذشته را مشاهده کند ، بنابراین باید سعی کند که بهترین مدارک را از بین منابع دست اول موجود بدست آورد . دراین زمینه باید تلاش کند . علاوه بر این محقق باید سعی کند که اشیاي واقعی به کار رفته در گذشته را به طور مستقیم مورد آزمایش قرار دهد، تاکید بر منابع دست اول و تعیین صحت و سقم آنها از اهمیت شایانی برخوردار است. زیرا این منابع مواد اولیه پژوهش تاریخی هستند برای مثال : اگر موضوع تحقیق بررسی وضعیت اجتماعی زنان در دوران پهلوی دوم باشد تمام کسانی که قبل از انقلاب اسلامی به سن تشخیص رسیده و شاهد امور بوده اند، جامعه آماری را تشکیل می دهند، همچنین عکس ها ، نقاشی ها و فیلم ها و سایر مواردی که مربوطه به آن دوران باشد  جز و منابع دست اول محسوب می گردند

منابع دست دوم :

 منابعی هستند که بازگو کننده آنها (کتبی یا شفاهی) به طور مستقیم آنها را مشاهده نکرده و در زمان حادثه نیز حضور نداشته است  و مطالب خود را از شخص دیگر ی که در صحنه حضور داشته یا نداشته است، نقل می کند. بنابراین غالب گزارشهای تاریخی جزومنابع دست دوم هستند ، زیرا مورخ به ندرت حوادث گذشته را به طور مستقیم مشاهده کرده  است .نویسندگان منابع دست دوم غالبا در جریان وقوع حوادث نیستند آنها آنچه را که شخص دیگری گفته یا نوشته است گزارش می کنند.اطلاعاتی که از منابع دست دوم کسب می شود غالبا دارای ارزش کمتری هستند ،زیرا غالبا انتقال اطلاعات از شخص به شخص دیگری با دخل و تصرف و اشتباه انجام می گیرد. بیشتر کتابهای تاریخی و دایره آلمعارف هاجز منابع دست دوم هستند(دلاور،1380:240). برخی منابع ممکن است برای پاره ای اهداف به منابع دست دوم برای بعضی هدفهای دیگر منابع دست اول به شمار روند؛ کتاب درسی تاریخ که برای دبیرستانها نوشته شده است معمولا یک منبع دست دوم است اما اگر کسی بخواهد تغییراتی را که در تاکید بر «ملي گرایی در کتابهای درسی تاریخی دبیرستانها» روی داده است، مطالعه کند،مطالعه این کتابها جزو اسناد یا منابع دست اول به شمار می رود. بنابراین یک طبقه بندی قاطع از منابع همیشه امکانپذیر نیست. زیرا هم اطلاعات دست اول و هم اطلاعات دست دوم مسکن است در یک گزارش جای داشته باشند. محقق به جای مطالعه تصاویر یک مدرسه یا آزمایشگاههای قدیمی باید شخصاٌ از این مکانها بازدید کند. منابع دست اول برای یک محقق تاریخی بسیار ارزشمند است . به منابع دست دوم هرگز نمی توان به طور کامل اعتماد کرد، اما آنها نیز مفیدند. امکان دارد که این منابع محقق را با مسایل نظری عمده در زمینه کارش یا کارهای انجام شده درزمینه مورد مطالعه اش آشنا کند.

ممکن است براي تدوین بهینه مسئله و یافرضیه های عملی امکاناتی ارائه دهد و محقق را به منابع مهم دست اول راهنمایی کنند . محقق ممکن است برای بررسی یک دیدگاه کلی در مورد زمینه مسئله و یا برای جمع آوری اطلاعات مربوط به سابقه تحقیق و برای ایجاد یک نظم کلی در مورد مسئله از منابع دست دوم استفاده کند(حسن زاده  ،1382: 195)

ارزشیابی،تعیین اعتبارومستندسازی داده ها

از آنجا که داده های تاریخ از منابع استخراج می شوند، محقق تاریخی ارتباطات باید خیلی دقیق به بررسی منابع بپردازد و میزان اطمینان از صحت و سقم منابع را تعیین کند. روشن ساختن اینکه سند یا مدارکی دارای اشتباهای عمدی یا غیر عمدی است، یکی از کارهای ضروری محقق است.محقق کار آزموده با نگرش انتقادی  به مدارک و اسناد توجه می کند.

کار محققان تاریخی  بسيار مشابه کار یک کارآگاه پلیش در هنگام یافتن و کشف و تحلیل منابع دسته اول برای سنجش اعتبار و سندیت آنها است. همانطور که قبلا گفته شد بسیاری از منابع دسته دوم به شرط آنکه به صورت گزینش شده و مناسب مورد بررسی قرار گرفته باشند ، می توانند برای محقق تاریخی دارای ارزش باشند.

منابع دسته اول اساساٌ شواهد و مدارک عینی هستند. منبع دسته اول شخص یا شيئي (نوار ضبط یا دوربین ) است که رویدادها و وقایع را نشان می دهد و روايتگر آنها است. ضرورتی ندارد که منبع دسته اول ، نسخه اصلی[9] باشد،منتهی باید شاهدی دست اول باشد. برای مثال ممکن است یک منبع دست اول یک کپی از دست نوشته های اصلی حاوی مدرک عیني باشد.

بسیاری از محققان منابع دسته اول را به اسناد[10] وآثار ضبط و ثبت شده و آثار بجا مانده از گذشته و بقایا[11]  دسته بندی کرده اند. سندها با آثار و بقایای بجا مانده از گذشته  تفاوت دارند.سندها و آثار ثبت و ضبط شده مدارک عینی تعمدی [12]  هستند به این معنی که باید انگیزه نگهداری این سند همانند محتوای آن مورد بررسی و ارزشیابی قرار گیرد. مدرک عینی تعمدی شاید موجب ایجاد ابهام در تفسیریک واقعه تاریخی شود. اکثر سندها به شکل اسناد نوشتاری هستند اما ممکن است به شکل شفاهی یا آثار هنری (همانند فیلم) نیز باشند.

بقایای به جامانده از گذشته ، باوجود اهمیت و اعتبار عینی شان ، برای اهداف دیگری غیر از پایگاه اطلاعاتی برای محققان تاریخی آینده نگهداشته شده اند . اکثر بقایای بر جای مانده بخاطر اینکه نهادها برای نگهداشتن  چنین مدارک تاریخی موجباتي را فراهم کرده اند، بخوبی  ضبط و ثبت شده اند .زبان رسوم و سنت های یک منطقه و مصنوعاتی مانند ابزارها و ماشین آلات نیز به عنوان آثار و بقایای گذشته محسوب می شوند.

بسیاری از اسناد نهاد ها و سازمانها همانند اسناد دولتی ممکن است با انگیزه های گوناگونی ثبت شده باشند؛ به منظور تسهیل امور روزمره دولت یا به دلیل باقی گذاشتن یک سند تاریخی مطلوب از برخی گروهها ی خاص قدرت. اولویت محقق تاریخی این است که مدرک جزو منابع دسته اول باشد و چنین مدرکی را باید به منظور تشخيص قابلیت اعتبار[13] و سندیت[14] آن تحلیل کند.با گذشت زمان تایید و اثبات اعتبار و سندیت یک مدرک با دشواری همراه می شود یک مدرک مستند و معتبر مبتنی بر شاهدی عینی است نه مبتنی بر یک شاهدی جعلی.

    محقق تاریخی باید ابتدا داده ها و اطلاعات یک مدرک را تایید کند و معین کند که آیا این موارد (مثلا ٌ جوهر، کاغذ، نوار فیلم) در آن زمان وجود داشته است. یک دست نوشته را می توان با دست نوشته روی مدرک و سند دست اول که قبلاٌ تائید شده مطابقت داد، تا صحت و سقم آن مشخص شود. سبک و شیوه نوشتاری مدرک باید مورد تجزیه و تحلیل قرار گیرد و محقق تاریخی باید بپرسد که آیا دیدگاههایی که در این سند بیان شده، با دیگر دیدگاههای ثبت شده در این سند هماهنگی و مطابقت دارد . ارجاع های بی مورد و ناهمخوان (از نظر تاریخ وقوع رویداد به وقایع در سند) نیز باید مورد بررسی قرار گیرد. به عبارت دیگر اسناد معتبر و مستند همانند گل های سوسن در مزرعه ظاهر نمی شوند و نمی شکفند! ممکن است سندی در جایی که از جایگاه قانوني برخوردار است، پیدا شود، همانند یک مخزن و اسناد دولتی. با و جود آنکه امروزه محقق انتظار دارد که قابلیت اعتبار اسناد به دست آمده از مخازن از قبل ،اثبات شده است ، اما محققان تاریخی بدون پرسیدن بسیاری از این سوالات نمی توانند مسیر تحقیق را به پیش ببرند. (Yodeles Smith,1989: 321-322). تاچه اندازه و با چه درجه ای مدرک مستند دارای اعتبار است ؟ اخیرا محققان تاریخی رادیکال تاکید کرده اند، همانطور که نمی توان تاریخ انقلاب امریکا را از طریق نوشته های جرج واشنگتن نوشت، همانطور هم نمی توان قضیه واتر گیت را تنها از طریق خاطرات ریچارد.ام.نیکسون ترسیم کرد.مثلا نامه ها به طور خاص آمادگی شکست در آزمونهای قابلیت اعتبار را دارند. به این علت که ، همانطور که نوینس[15] هم اشاره کرده، بسیاری از افراد زمانی که قلم را به دست می گیرند شخصیت خود را تغییر می دهند و گونه ای دیگر آن را جلوه می دهند.

لویس گاتشاک[16] یک محقق تاریخی گفته است که مدرک و شاهد معتبر همان چیزی را که واقعا روی داده گزارش نمی کند بلکه نزدیک به آن چیزی را گزارش می کند، که واقعاٌ اتفاق افتاده است که مابا بررسی مهمترین منابع موجود به آن دست می یابیم.

عکس ها،نامه هاي شخصي محرمانه و خود نگاشته ، عمدتاٌ  دارای اعتبار بالایی هستند . همینطور یادداشت های شخصی، خاطرات روزانه ضبط شده روی نوار، یادداشت و نامه های غیر رسمی درون سازمانی و مصنوعات از اعتبار بالایی برخورد دارند.

محقق باید در نظر داشته باشد که همه آنچه که د رمورد یک رویداد نوشته شده و گفته شده ثبت و ضبط نشده است و بسیاری از آنچه که ثبت شده برجای نمانده است .یکی از نشانه های یک مدرک معتبر مجاورت فیزیکی شاهد عینی به وقایع توصیف شده و مجاورت زمانی شاهد به واقعه است برای مثال خاطرات بیش از گزارشها ، اندیشه ها و تفکرات را بازتاب می دهند .

به دلیل عامل زمانی ، روزنامه ها، مجلات و نوارهای صوتی و تصویری منابع دسته اول مناسبی هستند. با وجود این با این منابع نیز باید با احتیاط رفتار کرد .محقق تاریخی باید به لحن وآهنگ رسانه خبری و چگونگی تاثیر گذاری در حین گزارش رویدادها توجه کند به پایبندی رسانه خبری به استانداردهای پذیرفته شده اخلاقی و حرفه ای روزنامه نگاری و به درجه و میزان کنترل متغیرها توسط ناشر توجه داشته باشد.

رابرت وينکس[17] اشاره کرده است که روزنامه ها نه تنها محصول انسانهای جایز الخطا ست، بلكه محصول انسانهاي جایز الخطای تحت فشارو تحت تملک  نيزهستند. در برخی موقعیت ها افرادی از روزنامه ها در جهت منافع خودشان استفاده می کنند و یا حتی آگهی دهندگان نیز چنین مقاصدی دارند.

یک احتیاط ویژه در سنجش قابلیت اعتبار شاهد و مدرک، اثر زمان[18]   است. همانند هر پدیده فرهنگی زبان در طول زمان تغییر می کند و معانی جدید نمی توانند بر کلماتی که در 200 یا حتی 10 سال پیش به کار می رفتند، تحمیل شوند. محققان تاریخي براین باورند که برای اینکه واژه ای بتواند شاهدی معتبر باشد باید معنای واقعی آن واژه تنها در زمینه خاص زمانی و مکانی آن دوره خاص خود استنباط شود و اینجا دیگر حدسیات جایگاهی ندارند. بنابراین باید توجه کرد که اسناد دسته اول در زمینه و بافت خاص خود مورد ارزشیابی و بررسی قرار گیرند. نوینس خاطر نشان کرده که مدر ک و شاهد فرعی باید با دقت مورد بررسی قرار گرفته و در درجه پایین تر شاهد اصلی و مستقیم قرار گیرد.محقق تاریخی باید مراقب احتمالات فریبنده مدرک فرعی باشد.اینچنین پیچیدگی های تفسیر و بررسی مدارک نبايد محقق تاریخی را گمراه کند.چرا كه صورتبندی یک سوال تحقیقی صریح و روشن به بررسی سیستماتیک همه منابع پاسخگویی احتمالی کمک می کند.

در حقیقت اجماع بین محققان تاریخی این است که مدر ک و شاهد باید به طور واضح و با شهادت شاهد عینی مستقل تایید شود. تصویر سازی و تخیل[19] و خلاقیت[20]  محقق را به سوی اثبات داده ها و تعیین صحت و سقم آنها سوق می دهد ، البته نه از طریق پرونده های دستنویس شده کتابخانه ها ، بلکه از طریق ته چک های شخصی و تجاری ، رسیدها ، اسناد شرکتی، اسناد مالی، اسناد قانونی، (همانند گواهی نامه ، وصیت نامه ، و یادبودهای پیوندها و ...

منابع دست دوم در تحقیق تاریخی می توانند در تایید زمینه تاریخی مسئله تحقیق مفید باشند. محققان تاریخی اغلب به منابع دسته دوم به منظور تدوین فرضیات و سوالات تحقیق نگاه می کنند؛برای مثال نتايج تحقيق فردریک سیبرت[21] در مورد رابطه دولت و رسانه های خبری،سوال تحقیق یک محقق تاریخی معاصر رافراهم کرد. البته این محقق تاریخی برای گرفتن پاسخ به منابع دسته اول مراجعه کرد . منابع دسته دوم به ویژه با فراهم کردن راهنمایی هایی در مورد کتابشناختی مدارک  در فرآیند غوطه وری در موضوع مورد مطالعه بسیار ارزشمند هستند. درهمان حال هنگامی که منابع دسته اول از بین رفته اند، منابع دسته دوم با ارائه شاهدی عینی می توانند مورد استفاده قرار گیرند. در چنین مواردی محقق تاریخی به این سوال نیاز دارد که آیا شاهد عینی و دلالت کننده، احتمال دارد که به شکل نادرست و غیر واقعی گزارش شده باشد.(Ibid: 322-325)

به طور کلی برای ارزش یابی منابع تاریخ توجه به دو نقد یا دو صافی ضروری  است؛ نقد بیرونی و نقد درونی

1-نقد بیرونی : از طریق انتقاد بیرونی محقق به بررسی اصالت و نقد صحت منابع می پردازد. بدین طریق او چنین سوال هایی را درباره منابع تاریخ مطرح می سازد : آیا این منبع واقعی و اصیل است؟ آیا منبع مورد نظر نسخه اصلی است؟ چه کسی آن را نوشته است؟ برای پاسخگویی به سوال های مطرح شده عوامل بسیار زیادی باید مورد بررسی قرار گیرند. برای مثال ، نوع نگارش ، خط ، تایپ  و زبان به کاربرده شده در سند یا مدرک باید مورد بررسی و انتقاد قرار گیرد. هم چنین ممکن است سندی از نظر فیزیکی و شیمیایی آزمون شود؛ مانند چاپ و مرکب به کار برده شده، نوع کاغذ، پارچه،و به طور کلی مواد تشکیل دهنده منبع (دلاور،1380 ،ص241). آیا اين عناصر با حقایق شناخته شده درباره شخص،اطلاعات موجود درباره تکنولوژی زمانی که در آن هنگام این آثار و اسناد درست شده اند ،  هماهنگی دارند؟ بنابراین محقق تاریخی باید باواژه شناسی ، شیمی ، مردم شناسی ، باستان شناسی ، نقشه کشی، هنر،ادبیات ، سکه شناسی ، و کتابت قدیمی (یعنی شناسایی و کشف خطوط قدم) آشنا باشد. یعنی ،او باید در زمینه هایی که با موضوع مورد تحقیق او ارتباط نزدیکی دارند آموزش لازم را دیده باشد (حسن زاده ،1382:196)

2-نقد درونی : پس از تعیین اصالت و اعتبار اسناد ، مدارک و آثارباستانی ، پژوهشگر به بررسی میزان درستی ، دقت و ارزش محتوای منابع تاریخی می پردازد. بنابراین نقد درونی ، ارزش یابی محتوای منابع است. یک منبع تاریخی ممکن است اصیل باشد اما در مورد آن می توان سوالهایی به شرح زیر مطرح ساخت : آیا محتوای منبع واقعیت را نشان داده است ؟ نویسنده یا خالق آن چه کسی بوده است ؟ آیا توانایی و لیاقت علمی و عملی انجام چنین کاری را داشته است ؟ آیا تعصب و گرایش خاصی نداشته است؟ آیا انگیزه ای برای تحریف گزارش داشته است ؟ آیا تحت تاثیر فشار،ترس یا غرور بوده اند؟ چه مدت پس از رویداد واقعه درباره شهادت خود گزارش تهیه کرده اند؟ آیا توانسته اند آنچه را که اتفاق افتاده به درستی به خاطر بیاورند ؟ معمولاٌ پاسخ دادن به این سوالات دشوار است اما مورخ باید از اعتبار و دقت داده ها مطمئن باشد فقط دراین صورت است که می تواند آنها را به عنوان شواهد تاریخی معتبر به کار ببرد.مشخص کردن معنی یک اظهار نظر اصطلاح فنی یا واژه قدیمی می تواند کار پیچیده اي باشد که به دانش قابل ملاحظه ای در زمینه تاریخ قوانین ، آداب و رسوم و زبانها را نیاز دارد.در نقد درونی تعلق منبع به زمان و مکان معین و همچنین زبان اصلی به کاربرده شده در آن مورد بررسی قرار می گیرد. زبان بسیاری از منابع قدیمی است و معنای بسیاری از واژه ها با معنای آنها در زمان حال تفاوت پیدا کرده است . بنابراین پژوهشگر باید معنای لغات جملات و واژه های فنی و پیچیده را مورد ارزشیابی قرار دهد.

گرچه نقد درونی را می توان به طور مستقیم از طریق ارزشیابی محتوای منابع انجام داد اما ارزشیابی ویژگی های نویسنده یا خالق منابع نیز ضروری است برای مثال ایا نویسنده در زمان وقوع حادثه حضور داشته است؟ آیا در زمینه آنچه را که بوجود آورد،تخصص لازم را داشته باشد ؟ آیا او آنچه را که مشاهد ه کرده به طور دقیق شرح داده است ؟(دلاور ،1381:242 و حسن زاده،1382 :197و196 )

نکات قوت و ضعف روش تحقیق تاریخی:

به نظر مي رسد كه يكي نقد هايي كه بر روش تاريخي وارد است،اين است كه  ادعاي قابليت پيش بيني  و وسوسه تعميم را دارد.اما آیا می توان برای حرکت تاریخ قانونی علمی داد ، و هدف آن را پیش بینی کرد؟ به دلایل چند پاسخ به این سوال منفی است؟اولا قانون علمی را برای حوادثی می توان داد که تجربه پذیر باشند و حوادثی تجربه پذیرند که تکرار پذیر باشند. مجموعه تاریخ بشری واقعه ای است که یکبار بیشتر اتفاق نیفتاده و از ابتدا تاکنون فقط یک راه خاص را پیموده است. دوما حتی اگر فرضا چنان قانونی یا قوانینی کشف یا پیشنهاد شوند،به خاطر اینکه ابطال ناپذیرند علمی نخواهند بود. قانون ابطال پذیر یعنی قانونی که در صورت غلط بودن، نادرستی آن را از راه تجربه کشف شدنی باشد و قوانین تاریخ به فرض وجود، چنین نیستند. یعنی اگر دورغ باشند راه کذب آنها بر ما بسته است. سوما ٌ اکتشافات علمی آینده را قوانین تاریخی نمی توانند پیش بینی کنند و اگر قبول کنیم که اکتشافات علمی اثرشگرفی به تحویل و جهت گیری تاریخ دارند باید بپذیریم که قوانین تاریخی از دادن جهت و مسیر تاریخ عاجزند.

 محقق تاریخی خواه ناخواه در معرض این خطر قراردارد که حتی برای یک لحظه زمان خود را با زمان مورد مطالعه یکسان بدارد و در نتیجه حرکت وناهمسانی ناشی از آن را از یاد ببرد. مساله دیگر این است که پدیده های تاریخی بی واسطه مطالعه شدنی نیستند.امکان احیای آنها نیز نیست ، گاهي واسطه ها دور، دست نیافتني و متعدندو در مواردی بین اندیشه ها تضاد و تخالف دیده می شود واین از آن روست که ذهنیت عاملی موثر در نقل پدیده هاست. یکی ازاين عوامل ذهنی، گزینش است. هر محقق تاریخي از زاویه دیدی خاص نظر می کند و از روزنه همان زاویه حوادث و مسببات آنها را بر می گزیند.هیچ دو محقق تاریخی از یک حادثه یک نوع تفسیر و تاریخ نمی نویسند .به تعداد محققان، می توان تاريخ  داشت. یعنی نه تنها در گزیدن چهره ای از حوادث ناگزیریم بله در گزیدن خود حوادث نیز چاره نداريم. به دنبال تاریخ عینی گشتن یعنی، فقط توصیف حوادث را کردن ،نه ممکن است و نه مطلوب. دخالت و درهم آمیختگی عین و ذهن مشهور و ملوس است و نباید بیهوده خود را به نام بیطرفی فريفت که ما حوادث را همچنانکه بوده اند، شرح می دهیم و از دخالت عنصرهای ذهنی خودداری می ورزيم .حال که باید حوادث را برگزید، این گزینش تحت چه عواملی صورت می پذیرد؟ تردید نیست که "زاویه دید" و "معیارها و ارزشهای مورخ" و نیز "مسايل هر دوره" از مهمترین عوامل هستند. برای ما که به حکم تربیت و آموزش  خاص ، ارزشیابی خاص داریم ونیز به حکم تعلق به تاریخ و جغرافیای مخصوص ، مسایل ویژه خود را داریم وبه حل آنها نیازمند و علاقه مندیم ، قطعاٌ تاریخ و تصاحب زمانی حوادث در آن به مشکل خاصی جلوه خواهد کرد (ساروخانی،1377: 234تا 238).

 موضوع مهم دیگر،غيره زنده بودن واقعیت هي تاريخي و عدم امکان مراجعه به آن به طور مستقیم است.

 همچنین محقق تاریخی با مساله عدم امکان استفاده از چند روش (مصاحبه، مشاهده....)و عدم امكان کنترل صحت داده ها و عدم امکان کنترل متغیرها روبروست.

 البته باید گفت که علیرغم مسایلی که گفته شد ،محقق تاریخی با توجه به فاصله ای که با واقعیت مورد مطالعه دارد می تواند آن را همچون یک منجم در يك کهکشان ببینید. محققی که دوران ناصرالدین شاه و امیر کبیر را مطالعه می کند ،این حوادث را در کنار حوادث اروپا نظیر ارتقاي بیسمارک در آلمان و کاوور در ایتالیا می بینید و سقوط و عظمت ملل را در کنار یکدیگر تماشا می کند

 محقق در روش تاریخی با واقعیت مورد تحقیق چنان خو نمي گیرد که جهان مثبت و منفی آن را نبیند. مثال در جهت روشن شدن موضوع: خیاطی به دیدار پاپ اعظم نایل می شود پس از آن از وی می پرسند که پس از سالها انتظار توفیق دیدار یافتی جه دیدی؟ جواب می دهد يقه پیراهنش سه سانت گشاد بود. منظور آغشته شدن انسان به محیط حرفه ای و به همان نسبت ناقص شدن ادراک انسانی را نشان می دهد. این مرد در برابر آن همه عظمت واتيكان و سخن پاپ چنان اسیر محیط حرفه ای خود بود که تنها اندازه یقه پیراهن پاپ را دید: بنابراین خوگرفتن مفرط با واقعیت از بی طرفی می کاهد،اندیشه انسانی را محصور و محدودمی سازد که محقق تاریخي از آن مبری است.

در روش تاریخی با فاصله گرفتن از واقعیت(بویژه وقایع سیاسی اجتماعی )بهتر می توان آن واقعه و عوامل درست و پشت پرده آن رادید. سازمانهای جاسوسی غرب معمولاٌ هر سی سال یکبار اطلاعات محرمانه خود را منتشر می کنند. باگذشت زمان اندیشه ها مطرح می شوند و از بر خورد آنان برق حقیقت جهيدن آغاز می کند. مردمی که در زمان مشروطیت زندگی می کردند بدرستی از قصد کارگزاران و عوامل آن اطلاع نداشتند اما امروزه محققان آن را روشنتر می بینند.محقق تاریخ می تواند نه تنها واقعیت بلکه تبعات  و استمرار آن را نیز ببیند (ساروخانی،1377: 240و239).