یکی از مهمترین ویژگی های جامعه اطلاعاتی کنونی ظهور و گسترش فناوری ها و رسانه های نوین در جامعه است.فناوری های نوین به منبع و مرجع اطلاع رسانی و تبلیغات و  ابزاری برای دستیابی آسانتر به افکار عمومی و  متقاعد سازی شهروندان و تاثیرگذاری بر نگرش ها و رفتارهای اجتماعی و سیاسی آنها تبدیل شده اند.

فناوری های نوین ارتباطی و اطلاعاتی از ویژگی هایی برخورداندکه گوی سبقت را از رسانه های جمعی ربوده اند.اولاً برخلاف رسانه های قبلی، فناوری های نوین، از عمومیت و نفوذ و دسترسی اجتماعی زیادی برخوردارند. ظهور این فناوری ها مفهوم مخاطب را دگرگون کرده و به کاربر تبدیل کرده است؛ یعنی در تعریف جدید مخاطب انتخابگرو تعیین کننده است و از پیام ها رسانه های جمعی آن طور که می خواهد، استفاده می کند و نسبت به آن واکنش نشان می دهد. درعصر جدید کاربر تنها دریافت کننده محتوا نیست بلکه خود هم تولید کننده و هم فرستنده پیام است. در واقع نوعی ارتباط تعاملی بین فرستنده و گیرنده با کمک ابزارهای تعاملی ناشی از توسعه اینترنت و رسانه های اجتماعی(وبلاگ وشبکه های اجتماعی) فناوری های نوین و همچنین فناوری های نوین برخلاف رسانه های جمعی تولید کننده و فرستنده جمعی پیام ها برای مخاطبان ناهمگون و ناشناخته نیست، در این رسانه ها محتوا به محتوایی ویژه و شخصی (مبتنی بر علائق و گرایش های فرد) تبدیل شده است.

آنچه در ذیل می‌آید متن کامل گفتگویی است که  اضغر زارع  کهنمویی محقق و روزنامه نگار ایرانی هفته گذشته درباره اهمیت و جایگاه زبان مادری با جنوا اسپیترمن، استاد زبان شناسی دانشگاه میشیگان، به مناسبت 21فوریه روز جهانی زبان مادری انجام دادخ است. متاسفانه، روزنامه اعتماد، علاوه بر عدم انتشار به‌موقع آن، بدون اطلاع قبلی آقای زارع،، یک سوم گفتگو را حذف کرده و آنچه منتشر شده، بخش نازل و غیرموثر گفتگو بود. بخش‌های حذف شده که در اینجا رنگی شده اند، ثقل گفتگو را تشکیل می دهند. زارع در ایمیلی که برای من ارسال شده، چنین نوشته است: برای روزنامه اعتماد، بخاطر قیچی کردن گفتگو و عقیم کردن آن( که کاری غیرحرفه‌ای و خلاف اخلاق رسانه‌ای هست)، متاسفم. شایسته بود، بجای انتشار اینچنینی، اصلا گفتگو را منتشر نمی‌کرد.«علاقمندم، متن کامل گفتگو در سایت یا سایت‌‌هایی منتشر شود. اگر برای شما چنین امکانی فراهم هست، دریغ نفرمایید.».

 اشاره: تنها در سال 2000 میلادی بود که سرانجام، انسان به فکر حفظ بزرگترین میراث بشری خویشتن افتاد، میراثی که در قرون اخیر، به تاراج اصحاب نسل‌کشی و نژادپرستی رفته است. 21فوریه را روز جهانی زبان مادری نام نهاده‌اند، روزی برای پاسداشت نیک‌ترین آیات الهی. تنها 12سال از آن روز بزرگ تاریخی در سازمان ملل می‌گذرد. در این 12سال، صدها جلد کتاب و هزاران مقاله درباره حقوق زبانی و زبان مادری نوشته شده است و صدافسوس که حتی یک از این هزاران به زبان‌های مردم ایران ترجمه نشده است. روز جهانی زبان مادری بیش از هر جای دیگری، متوجه کشورهایی است که دارای تنوع زبانی گسترده‌ای هستند تنوعی که به گفته جنوا اسپیترمن، امری طبیعی، میراثی انسانی و سرمایه‌ای اجتماعی است. این گفتگو، بهانه‌ای است برای زنهاری کوتاه بر این نکته که پاسداشت میراث ایرانی‌اسلامی، تنها در حفظ کتیبه‌ها و نسخه‌ها و سنگ‌قبرها نیست، در حفظ میراث زنده‌ای بنام زبان مادری همه مردمان ایران و همه زبان‌های رایج در آن از جمله فارسی، ترکی، کردی، عربی، بلوچی و غیره نیز هست.

نظارت همگانی نظارتی است که همه یا اکثریت مردم و یا نهادها و نمایندگانی از مردم در آن نقش داشته باشند. هرگاه موضوع نظارت بسیار وسیع و از نظر اهمیت در سطح بالایی باشد، به نحوی که منافع و مزایا یا  ظلم و فساد آن دربرگیرنده همه آحاد جامعه باشد، دفاع از آن امری همگانی است(رحمانی، 1385: 15). از آنجایی که عموم مردم از تعلقات گروهی و زد و بندهای سیاسی دور هستند، در عرصه نظارت بر قدرت، آزادتر و از تاثیرگذاری بیشتری برخوردارند. برخلاف احزاب و گروه ها که گاهی در بند منافع گروهی خود گرفتار آمده و در برابر قدرت مماشات می کنند.

نظارت همگانی از این جهت که وظیفه نظارت شامل تمام افراد جامعه می شود و هم به دلیل آنکه محدوده نظارت همه اجتماع را در برمی گیرد، دارای اهمیت فراوان است. حالا اگر موضوع نظارت امری حیاتی، مهم و مورد احترام بوده و به حیات اعتقادی، اجتماعی و سیاسی و اخلاقی و فرهنگی یک جامعه بستگی داشته باشد، ارزش و اهمیتی فوق العاده می یابد. اموری همچون آزادی و منافع و امنیت ملی، توسعه اجتماعی و اقتصادی، عدالت اجتماعی  و اقتصادی و مبانی ارزشی و اخلاقی و دینی نیازمند حمایت و دفاع همگانی هستند و حفط آنها به حضور همگانی ملت بستگی دارد. همه این موارد اهمیت نظارت همگانی را نشان می دهند.

شناخت واقعیت های دنیای پیرامون ما، تاحد زیادی میتنی بر تصویری است که رسانه ها و به ویژه مطبوعات ترسیم می کنند. در واقع رسانه ها با نقش اطلاع رسانی، اطلاع یابی، اقناعی و تبلیغی خود به شکل دهی افکار عمومی، مدیریت برداشت و ادراک مخاطبان، انتقال میراث فرهنگی، نظارت بر محیط، ایجاد همبستگی و وفاق اجتماعی و تقویت سرمایه اجتماعی(اعتماد اجتماعی) و به پیش بردن توسعه می پردازند.

 نقش عمده مطبوعات محلی در انعکاس واقعیت ها و رویدادهای محلی باید بسیار با اهمیت تلقی شود. زیرا عمده مطبوعات سراسری کشور کمتر امکان و فرصت پرداختن به رویدادها و واقعیات مناطق مختلف کشور پهناور ایران را دارند. از همین رو نقش و رسالت مطبوعات محلی را در بازتاباندن واقعیات و تحولات استانهای مختلف کشور، باید جدی گرفت و با بررسی کارشناسانه،امکان رشد هماهنگ و متوازن این مطبوعات رادر راستای وظیفه اطلاع رسانی فراگیر فراهم ساخت.

به دلیل چند ملیتی و چندفرهنگی بودن جامعه ایرانی، مطبوعات محلی به عنوان جزیی از نظام مطبوعاتی و ارتباطی کشور باید به نقش آفرینی پبردازند و با هموار ساختن مسیر توسعه کمی و کیفی، در راستای توسعه پایدار و فراگیر شهروند محور حرکت کنند. در اتنشار مطبوعات محلی باید به پدیده ها و ارزش های فرهنگی، ملیتی مردمان مناطق دارای تنوع ملیتی و قومی توجه کرد و مطبوعاتی با متناسب با چنین ارزشهایی متشر کرد.

یکی از مباحث مهم در مطالعات  مربوط به کارکردهای رسانه ها به ویژه کارکردهای سیاسی رسانه ها بحث «قدرت و رسانه» است.اینکه که رسانه ها در جوامعی فعالیت می کنند که در آنها قدرت به اشکال مختلف میان نیروهای مختلف اجتماعی، سیاسی، و اقتصادی، افراد، گروه ها و طبقات توزیع شده است. در هر جامعه ای  رسانه ها به طریقی با ساختار قدرت سیاسی و اقتصادی مربوط هستند، زیرا هر رسانه ای هزینه و ارزشی سیاسی و  اقتصادی دارد. همچنین رسانه ها تحت نظارت نظام های سیاسی، اقتصادی و حقوقی جامعه عمل می کنند. در همه جوامع گروه ها و افراد سعی در دسترسی به رسانه ها برای کسب وحفظ قدرت وجهه خود در جامعه هستند. بر پایه این مفروضات  پرسش هایی که در ذهن مطرح می شود، این است که چه کسی و چگونه رسانه ها را کنترل و بر رسانه اعمال قدرت می کند؟ چه کسانی به رسانه ها دسترسی دارند؟ و تصویری که از واقعیت ارائه می شود ازدید چه کسانی است؟ این سوالات از مسائل مطرح در مطالعه نقش و کارکردهای سیاسی رسانه ها در جوامع مختلف است.

مطالعه قدرت(خواستگاه، جایگاه و منابع و ابزارهای قدرت) تنها متخص علوم سیاسی نبوده است، بلکه در حوزه های مختلف علوم اجتماعی و از جمله ارتباطات و رسانه ها نیز مورد توجه قرار گرفته است. قدرت در معنای عام و گسترده با ایجاد نتایج تاثیرات دلخواه اشاره دارد. به گفته «برتراندراسل»، قدرت، تولید نتایج مورد نظر است.«دنیس رانگ»، قدرت را توانایی کنشگر به منظور تولید عمل موفق می داند. با پذیرش چنین تعاریفی، قدرت با توان تاثیرگذاری و تولید نتایج مورد نظر در روابط اجتماعی و سیاسی و  «میزان تاثیرموفق یک کنشگر در دیگری» معنا پیدا می کند.

نگاهی به جامعه غربی نشان می دهد که تمدن وهویت اجتماعی و فرهنگی غرب و اروپا برگرفته از چاپ و سنت فرهنگ مکتوب و ارتباطات  کتبی است. چاپ،کتاب و مطبوعات پایه های تمدنی غرب را تشکیل می دهند. در واقع زمانی که چاپ اختراع شد، نوشتن و مطالعه کتاب و مطبوعات در جامعه اشاعه پیدا کرد و غرب توانست انقلاب و پیشرفت های علمی، اجتماعی، سیاسی و  صنعتی خود را شکل دهد. سنت فرهنگی مکتوب(خواندن ونوشتن)  با توسعه سواد در میان مردم و نسل های مختلف عمومیت پیدا کرد و ظهور رسانه های دیگر(سینما، رادیو،تلویزیون و...) آن را ازبین نبرد.

در عصر رسانه های مجازی یکی از مهمترین رسانه هایی که محتوای غیر مستقیم و سرگرم کننده دارند، بازی های رایانه ای هستند. بازی های رایانه ای همراه با  تماشای تلویزیون، بیشترین وقت فراغت نسل های فعال کنونی در جامعه ما به ویژه زد(z) را در بر می گیرد.

دسته بندی های مختلفی از نسل ها  برمبنای مصرف رسانه و رسانه های حاکم در دورۀ زندگی هر نسل صورت گرفته است که نامگذاری نسل های جوان، نوجوانان Y و Z از جمله این دسته بندی ها هستند. متغیر  وای(جوانان) و زد(نوجوانان) همیشه در ریاضیات جزو متغیرهای ناشاخته و گمشده هستند.دلیل نامگذاری این نسل های نوین نیز به علت دگرگونی های نگرشی، ارزشی، فرهنگی و الگوهای سبک زندگی و فراغت آنان است که برای نسل های قبلی یعنی والدین آنها ناشناخته هستند و نوعی شکاف یا فاصله  نسلی بین آنها وجود دارد.

نسل  وای و زد را نسل طلایی دوران فراگیری رایانه، بازی های رایانه ای و اینترنت هم نام‌گذاری کرده‌اند. این نسل متولدین اواسط دهه  1370 به بعد در ایران هستند که در دوران اوج رسانه هایی مانند بازیهای سه بعدی رایانه ای و فراگیر شدن استفاده از اینترنت و ظهور رسانه های اجتماعی و بازی های آنلاین تعاملی به بلوغ رسیده و یا دوران بلوغ را تا چندسال دیگر طی می کنند.

دلیل اصلی گسترش کانال های ماهواره ای فراملی در ایران بی توجهی رسانه های داخلی به نیازها و علایق اطلاعاتی، آموزشی و تفریحی مخاطبان داخلی است. به طور طبیعی مخاطب به دنبال محتوایی است که با زمینه های ذهنی و عینی، علایق و تجربه های او همخوانی بیشتری داشته باشد.به نظر می رسد در بسیاری از زمینه ها رسانه های داخلی پاسخگوی مخاطبان نیستند، حتی مجموعه ها و سریال های تلویزیونی به عنوان پیام های غیرمستقیمی که احساس و عواطف و ذهنیت افکارعمومی را درگیر می کند و اوقات فراغت آنها را پر می کند نیز از کیفیت و جذابیت فنی و محتوایی برخوردار نیستند و قابلیت و قدرت داستانگویی های طولانی و پرماجرا را ندارند. لذا به سراغ کانالها و محتواهایی می روند که بیشترین خشنودی را برای آنها ایجاد کند و منطبق با انگیزه ها و علایق آنها باشد.این موضوع در استقبال از رسانه های دارای محتوای زبان بومی(کردی و آذری و...) در منطقه کردستان و آذربایجان صدق می کند

دلیل دیگر این است که در بسیاری از موارد  اطلاع رسانی و بازنمایی اخبار و رویدادها، تحلیل و تفسیر ها،داستانگویی ها و روایت های رسانه ای داخلی( به ویژه رسانه های شفاهی تلویزیون و رادیو) از واقعیات و رویدادهای پیرامونی، کلیشه ای وجهت دار بوده  و با زندگی واقعی مردم فاصله زیادی دارد. لذا وقتی رمزگذاری رسانه ای در تقابل با قرائت و رمز خوانی مخاطبان قرار گیرد، در مخاطبان مقاوت ایجاد می شود. این مقاومت مخاطبان را در اصطلاح «اثربومرنگی پیام » می نامند. یعنی مخاطب عکس آنچه رسانه های داخلی می خواهد، رفتار می کنند، حتی اگر محتوای رسانه های دیگر کم مایه و بی محتوا و در تضاد با ارزش های حاکم برفرهنگ خود باشد. به عبارتی مخاطب لج می کند و به اقدام تلافی جویانه دست می زند و رسانه دیگری را انتخاب می کند.

در ایران از دوران کهن تاکنون قدرت سیاسی سعی در تصاحب و توسعه جغرافیای نفوذ خود در همه ارکان جامعه داشته است. برهمین اساس قلمرو فرهنگ و ادبیات و هنر و رسانه متاثر از نفوذ دولت و صاحبان قدرت بوده است. در واقع می توان گفت، یکی از عوامل مهم در برساختن نهادهای فرهنگی و اجتماعی جامعه ایرانی قدرت سیاسی آن بوده است.رسانه ها نیز از این قاعده مستثنی نیستند.

ورود رسانه های جمعی مدرن از جمله روزنامه و مطبوعات به جامعه ایران در 178 سال پیش(در سال 1253 هجری قمری با انتشار روزنامه کاغذ اخبار توسط میرزا صالح شیرازی با دوره سلطنتی ناصرالدین شاه قاجار همزمان است. در واقع ورود مطبوعات به کشورهای جهان سوم و از جمله ایران همزمان بود با افول مطبوعات استبدادی درکشورهای غرب و آغاز و پیدایش مطبوعات آزادی گرا و روزنامه های تجاری و خبری(معتمد نژاد،1368: 498).اما اولین روزنامه های شکل گرفته در ایران مشی استبدادی داشتند،چرا که صنعت چاپ و مسایل مربوط به آن زمانی به صحنه ایران آمدند که ایران هنوز تحت حاکمیت پادشاهان خودکامه و اقتدارگرای قاجاریه قرار داشت. در نتیجه طبیعی بود که مطبوعات تحت کنترل قدرت دولت و در جهت حفظ منافع طبقه حاکم باشد.لذا تعجبی ندارد که نخستین روزنامه ها در ایران روزنامه هایی بودند که پشتیبان سیاست های حاکم و در خدمت قدرت دولت بودند.

از آن زمان تاکنون روزنامه نگاری ایرانی،مطبوعات و رسانه ها دوران فراز و فرودی را پشت سرگذاشته  و دارای ویژگی ها منحصربفردی گشته اند. برخی از این ویژگی ها عبارتند از:

یکی  از مولفه های مهم در نظارت رسانه ای بر قدرت سیاسی، وجود گزارشگری تحقیقی یا پیگیرانه حقیقت یاب است. در واقع گزارش پیگیرانه از جلوه های بیرونی اندیشه حق نظارتی رسانه ها به شمار می رود.  در این نوع روزنامه نگاری به سبب عدم اعتماد و اطمینان روزنامه نگاران به اخبار و اطلاعات مندرج در اطلاعیه ها و اعلامیه های رسمی دولتی، کوشش های پیاپی و گوناگونی در جهت کشف واقعیت ها صورت می گیرد و تلاش به عمل می آید تا اطلاعاتی که از آنها مخفی می گردد و عمدتا از دسترس آنها  دور نگهداشته می شود، به دست می آید. در واقع گزارشگر به صورت عمقی، صحت وضعیت خاصی را بررسی می کند و دلایل آشکار و روشنی را که نشان دهنده چیزی غیر معمول، غیر اخلاقی و غیرقانونی و یا حتی خلاف قانون است، جمع آوری می کند.با وجود آنکه گرداوری حقیقت ممکن است توسط یک گزارشگر صورت گیرد اما تصمیم اصلی برای انجام این پژوهش توسط سردبیران اتخاذ می شود که منابع مالی آن را فراهم می کنند و وظیفه آشکارساختن مورد کشف شده و دفاع از گزارش های داده شده را بر عهده می گیرند.

همیشه استاد دکتر معتمدنژاد از قبل از انقلاب تمام تلاشش این بود که این رشته بتواند به جایگاه خودش دست پیدا کند، تلاش زیادی کرد و موسسه عالی روابط عمومی و مطبوعات را به همراه مدیران وقت کیهان(قبل از انقلاب)برای تربیت نیروی زبده و متخصص در حوزه روزنامه نگاری تاسیس کرد.علیرغم اینکه در ایران دکتری حقوق گرفته بود و وکیل بود اما برای پربارکردن رشته از سوی موسسه کیهان بورسیه فرانسه گرفت تا دکتری روزنامه نگاری و دکتری علوم سیاسی خود را از دانشگاه های برتر پاریس اخذ کند.با وقوع انقلاب اسلامی، به دلیل غربی نامیدن رشته آن را به محاق تعطیل رفت. اگرچه بعدها با تلاش پیگیرانه و وقفه ناپذیر استاد و خودآگاهی مسئولان سیاسی وقت در دوران جنگ و نیاز شدید به اطلاع رسانی وروابط عموی و تبلیغات دوباره رشته راه اندازی شد. تلاش های همیشه استاد ادامه یافت.حاصل کار  تربیت استادان به نامی چون دکتر فرقانی، نمکدوست، شکرخواه،و... بوده که جزو افتخارات این کشور هستند . استاد کوشید دانشکده مستقل ارتباطات تشکیل شود که  در اوایل دهه ۸۰  تابلویش را هم نصب کردند اما با تغییر فضای سیاسی کشور از سال ۱۳۸۴ و به تبع آن تغییر مدیریت های دانشگاهی و رویکردها و سیاست های فرهنگی دولت جدید، زمزمه های محدودیت برای رسانه ها و  رشته روزنامه نگاری شروع شد تا اینکه  اخیرا رشته برای برای بار دوم در بعد از انقلاب اسلامی تعطیل شد.اگر چه با تلاش رسانه و روزنامه نگاران و دانشجویان و رسانه ای شدن آن رشته دوباره بازگشت و خبر خوش بازگشت رشته ها دل روزنامه نگاران، اصحاب رسانه و و  علاقه مندان را شاد کرد.

یکی از مهمترین عوامل موثر در کارآمدی رسانه ها و حرفۀ روزنامه نگاری در عرصه اطلاع رسانی شفاف، نظارت و دیده بانی در محیط کلان اجتماعی و یکی از ضرورت های فوری برای حل چالش های رسانه ها در حوزه عملکردشان،تدارک و تصویب قوانین و مقررات حقوقی ضروری برای تامین استقلال حرفۀ روزنامه نگاری است. در واقع ایجاد فضای عمومی مساعد آزادی اطلاعات ومطبوعات، فراهم آوردن شرایط استقلال اقتصادی نشریات،  توسعه آموزش تخصصی روزنامه نگاران و تامین استقلال حرفه ای آنان لازم و ملزوم یکدیگرند و مقتضیات و عوامل اساسی پیشرفت و گسترش فعالیت ها و نقش های سالم وسودمند مطبوعات و رسانه های دیگر  به شمار می روند.

دکتر کاظم معتمد نژاد، حقوقدان و استاد علوم ارتباطات در ایران، برآنست،  همانگونه که تجربیات و تحولات کشورهای پیشرفته جهان برای ارتقای کیفیت خدمات درمانی، حقوقی ومهندسی مورد نیاز جوامع جدید، به تحقق استقلال حرفه های مهم و مشهوری همچون پزشکی، وکالت دادگستری و معماری و تاسیس نظام های حرفه ای خاص آنها منتهی شده اند،نیازها و الزام های تقویت و تعالی امکانات آگاه سازی و اطلاع دهی عمومی وبرخورداری هرچه بیشتر جوامع معاصر از رسالت اجتماعی و سیاسی مطبوعات و وسایل ارتباط سمعی و بصری به عنوان«رکن چهارم دموکراسی» در کنار سه رکن دیگر آن (قوای مقننه،مجریه و قضائیه)، توجه ویژۀ این کشورها به مقررات حقوقی حرفه ای روزنامه نگاران و وضع قوانین و مقررات ضروری برای تامین استقلال نظام حاکم براین حرفه را به دنبال داشته اند( معتمد نژاد، 1386: 23)

آزادی مطبوعات و رسانه ها بخشی از آزادی های عمومی است که یکی از شروط و مولفه های لازم برای ایجاد نظارت رسانه ای است.آزادی های عمومی به دو دسته «آزادی های شخصی» و «آزادی های فکری» تقسیم می شوند که آزادی مطبوعات و رسانه ها زیر مجموعۀ آزادی های فکری قرار می گیرد و خود از مظاهر مهم آزادی عقیده و بیان نیز به شمار می رود(معتمد نژاد، 1386: 141).

نخستین تعریف دقیق از آزادی عمومی در ماده چهار«اعلامیه حقوق بشر و شهروند» انقلاب  1789 فرانسه بیان شده است.به موجب این ماده، «آزادی عبارت از انجام هرکاری است که به دیگری لطمه وارد نسازد. بنابراین اعمال حقوق طبیعی هر شخص، محدودیتی جز آنچه برای تامین حقوق طبیعی اعضای دیگر جامعه در نظر گرفته شده است، ندارد. و این محدودیت ها را فقط قانون معین می کند». درواقع می توان گفت که آزادی های عمومی شامل اوضاع و احوال حقوقی معینی هستند که در قوانین پیش بینی گردیده اند و به موجب آنها هر فرد حق زندگی و فعالیت بدون فشار واجبار را در قالب حدود مشخص قانونی، زیر نظارت قضات و قدرت ماموران حفظ نظم عمومی تضمین شده می یابد. این حق از طریق دادگستری و اصولاً با اجرای حاکمیت قانون مورد حمایت قرار می گیرد.

نظارت مردم بهترین وسیله حفظ نظام سیاسی از خطرات و مفاسد سیاسی، اقتصادی و اخلاقی است و در دوران مدرن امروزی یکی از ابزارهای مهم در  نظارت مردم بر زمامداران و نهادهای اجتماعی و سیاسی و اقتصادی، رسانه ها هستند. رسانه های جمعی نقش زبان گویای آحاد ملت را بازی می کنند(افتخاری[1]،1381: 79). در واقع نظارت رسانه ای بخشی از نظارت مستمر همگانی(مردمی) بر دولت و سازمان های دولتی در نظام های مردمسالار است. نظارت رسانه ای انعکاس نظام­مند و مستمر بازخوردهای محیطی از طریق نهادهای مدنی و ارتباطی به نهاد قدرت و سازمان و موسسات دولتی به منظور ارتقای سطح سلامت  دولت و سازمان ها و کارآمدی آنان است.  

عصر کنونی را عصر اطلاعات و یا جامعه اطلاعاتی می نامند، جامعه ای که در آن  تمام ارکان زندگی اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی انسان با اطلاعات و رسانه های اطلاعاتی و ارتباطاتی عجین شده است. توسعه های اجتماعی قرن اخير تا حدود زيادي مديون پيشرفت در فناوري هاي اطلاعاتي و ارتباطي است.. بدین معنی که در دوران کنونی ارتباطات تعاملی، اطلاع رسانی و اطلاع یابی به مانند خون برای ادامه حیات بشری ضروری است و در بسیاری از منشورها و میثاق های جهانی از «حق ارتباط» و «حق برقرای ارتباط» سخنی به میان آمده است.

 در حوزه اطلاع رسانی، پيشرفت فناوري هاي ارتباطي و اطلاعاتي فرصت هاي نويني ايجاد نموده است. شكل گيري روزنامه نگاري سايبر یا آنلاین را مي توان از جمله فرصت هاي نوين تعريف کرد. پايگاه هاي اطلاع رساني فعال در فضاي مجازي با توجه به ماهيت شان، با عناوين متفاوتي همچون وبلاگ، سايت و خبرگزاري، رسانه های اجتماعی و شبکه های اجتماعی، میکروبلاگ ها و... فعاليت می کنند.

يكي از مهمترين نقش هاي رسانه ها در جوامع چند مليتي،ايجاد گفتمان چندصدايي و تكثر و پلوراليسم فكري و فراهم كردن فضاي تضارب آراي گوناگون بخش ها ولايه هاي مختلف اجتماع است. در واقع اجراي عدالت رسانه اي و ميزان انعكاس و بازتاب ديدگاه هاي مردم بدون هيچگونه تبعيض و حذف و ناديده گرفتني يك اصل است.اين سوال پيش مي آيد چرا در بيشتر جوامع چند مليتي چنين امكاني به سختي ميسر شده و حتي در برخي مانند ايران هنوز رخ نداده است؟

اگر يك فرد غيرايراني (خارجي) يكسال درايران زندگي كند و براساس محتوا ومطالب و اخبار و اطلاعات رسانه هاي داخل كشور(مطبوعات و راديو و تلويزيون و حتي تارنماهاي اينترنتي) بخواهد به قضاوتي در مورد تركيب اجتماعي و مذهبي و هويتي جامعه ايراني بپردازد، مسلماً آن را يك جامعه فارس محور بدون حضور و بدون انعکاس تمام ملیت هاو مذاهب در نظر مي گيرد.زيرا در رسانه ها از ديگر  مليت ها و اقوام خبري نيست.نه از زبان و گويششان،‌نه از فرهنگ و دين و مذهب متفاوتشان، نه از رنگين كماني(تنوع سياسي، فرهنگي،اجتماعي ايرانيان) كه ايران را را شكل داده است. اين ناديده گرفتن و حذف ديگر مليت ها در محتواي رسانه ها مصداق  بي عدالتي است كه در عرصه هاي عيني اجتماعي و سياسي و اقتصادي  نيز آنان با آن روبرو هستند. به نظر ميرسد، وقتي بي عدالتي اجتماعي و سياسي و اقتصادي در كنار بي عدالتي رسانه اي قرار ميگيرد، پازل گرايش هاي گريز از مركز کامل مي شود.

بخشی از مصاحبه امین جلالوند خبرنگار  روزنامه شرق  با من درباره مسائل روزنامه نگاری درایران :

منصور ساعی مدرس ارتباطات در دانشگاه در گفت وگو با «شرق» این روند رو به رشد تجاری شدن اخبار را ناشی از ایدئولوژی هایی می داند که رسانه ها را در پشت صحنه هدایت می کند و معتقد است: «بسیاری از رسانه های موجود یا وابسته به احزاب سیاسی هستند یا وابسته به جریان بازار. یعنی یا اقتصاد دارد به آن رسانه جهت می دهد و آن را هدایت می کند یا تفکرات سیاسی که آن هم خود تحت تاثیر احزاب و فرقه های مختلف است. لذا این گونه رسانه ها، ایدئولوژی های سرمایه داری یا عقاید سیاسی خود را تحت عنوان اولویت افکار عمومی منتشر می کنند که این ایدئولوژی های حاکم بر فضای رسانه ها در تعیین سوژه های خبری هم موثر است

تفصیل گفتگو را در ادامه مطلب بخوانید

در این نوشتار به بررسی و تشریح دو مفهوم نو در حوزه علوم ارتباطات، علوم سیاسی و جامعه شناسی می پردازیم: یکی قدرت نرم و دیگری قدرت هوشمند.

 قدرت نرم

بر اساس تقسیم‌بندی «ژوزف نای»، استاد دانشكده علوم سياسي دانشگاه هاروارد  و یکی از نظریه پردازان مطرح دکترین قدرت نرم، قدرت بر دو نوع «قدرت سخت»[1] و قدرت نرم[2] تقسیم می‌شود.  درواقع قدرت قابل تصور هر كشوري از دو قدرت سخت و نرم تشكيل شده است كه قدرت سخت و اجزاء آن بسيار شناخته‌شده‌تر است؛ براي مثال، قدرت نظامي يك كشور يكي از اجزاء آن است. منابع طبيعي، مساحت و جمعيت يك كشور نيز از ديگر اجزاء قدرت سخت يك كشور به شمار مي‌روند. همان طور که از قدرت سخت می توان دریافت، ناظر بر قدرت نظامی و توان نظامی است. بنابراین موضوعی به نام «خشونت» عنصر اساسی آن است. از طریق اعمال قدرت سخت است که شخص یا کشور خاصی را «مجبور» به انجام دادن کاری می‌کنند. بنابراین قدرت سخت، «قهری» و «اجبار‌آمیز» است. این نوع قدرت معمولا زمانی استفاده می‌شود که کشوری بخواهد کشور و سرزمینی دیگر را به تصرف خود در آورد.

هدف اين نوشتار بررسی میزان و نحوه بازنمايي هویت تاریخ و سیاسی ایرانیان در سریال های درجۀ الف تاریخی در سه دهه بعد ازانقلاب است. براي بررسي هويت تاریخی و سیاسی در سريال ها به طور تصادفي ۸۴۵ صحنه از ميان ۶۰۲۶ صحنه سريال هاي تاريخي الف انتخاب شدند. سريال هاي الف آنهايي هستند كه براي ساخت هر دقيقه آن حداقل يك ميليون و دويست هزارتومان هزينه مي شود. اين سريالها پرستاره(بازيگران شاخص تلويزيون و سينما) و پر لوكيشن هستند.سربال هاي مورد بررسي عبارتند از: بوعلی سینا، سربداران، هزاردستان، امیرکبیر، سردارجنگل، روزی روزگاری، محاکمه،پهلوانان نمی میرند، کیف انگلیسی، سرزمین من و نقابداران، شب دهم، درچشم باد پدرخوانده، شیخ بهایی، نردبام آسمان.

گذشته همواره بخشی از هویت امروز بوده وتحولات و فرآیندهای تاریخی در شکل دادن به احساس عمیق دلبستگی و تعلق به یک کشور  موثر هستند. خاطرات، رخداد ها و حوادث، شخصیت ها و فراز و نشیب های تاریخی در شکل دادن به هویت ملی یک اجتماع موثر هستند. خودآگاهی تاریخی عرصه ای را می گشاید که در آن انسان همواره در دیالوگ با گذشته تاریخی خویش است و انسان امروزین از طریق این گفت وگویی که  با گذشته خویش دارد، به بازیابی و درک جایگاه امروزین خود دست می یابد. ایرانیان در فراخنای حافظه خود، 24 قرن تمدن باستانی و اسلامی را را با تمام حوادث تلخ و شیرین آن پشت سر گذارده اند.

هدف اين نوشتار بررسی میزان و نحوه بازنمايي مولفه های هویت قومي در سریال های درجۀ الف تاریخی در سه دهه بعد ازانقلاب است. براي بررسي هويت قومي در سريال ها به طور تصادفي ۸۴۵ صحنه از ميان ۶۰۲۶ صحنه سريال هاي تاريخي الف انتخاب شدند. سريال هاي الف آنهايي هستند كه براي ساخت هر دقيقه آن حداقل يك ميليون و دويست هزارتومان هزينه مي شود. اين سريالها پرستاره(بازيگران شاخص تلويزيون و سينما) و پر لوكيشن هستند.سربال هاي مورد بررسي عبارتند از: بوعلی سینا، سربداران، هزاردستان، امیرکبیر، سردارجنگل، روزی روزگاری، محاکمه،پهلوانان نمی میرند، کیف انگلیسی، سرزمین من و نقابداران، شب دهم، درچشم باد پدرخوانده، شیخ بهایی، نردبام آسمان.

سریال های مورد بررسی ترکیبی تقریباً یکدست و تک قومی از جامعه ایرانی را بازنمایی کرده اند. به عبارتی هویت فارس ها، هویت قومی غالب بوده و بیشترین حضور و عضویت را در اجتماع ملی بازنمایی شده در سریالها داشته اند(88درصد) و نسبت حضور دیگر قومیت های ایرانی(آذری ها، کردها،لرها، بلوچ ها و...) به فارس ها، تقریباً یک به ده بوده است(11درصد). بر مبنای دیدگاه هال و الکساندر می توان قضاوت کرد که سریال های بازتابنده و آیینه واقعیت عینی تنوع هویتی و قومی جامعه ایرانی نیستند و بلکه با سیاست بازنمایی ارادی و عمدی(مفهوم مورد نظر هال) با راهبرد محروم سازی و به حاشیه راندن هویت های غیرفارس، در صدد القای نوعی تکصدایی در اجتماع نمادین رسانه ای است.

 هدف اصلی رساله، بررسی «میزان و چگونگی بازنمایی مولفه های هویت ملی در سریال های الف و پرمخاطب تاریخی تلویزیون در سه دهه بعد ازانقلاب اسلامی(1388- 1359)» است. این پژوهش، نخستین پژوهشی است که در ایران به بررسی مولفه های هویت ملی درسریال های تلویزیونی تاریخی با شیوه تحلیل محتوای کمی پرداخته است. برای پاسخگویی به این سوال، با بررسی تعاریف هویت، هویت ملی، نظریه ها و رویکردهای مختلف به هویت ملی در جهان و ایران، منشاء و عوامل موثر در ایجاد هویت ملی، عناصر و مولفه های هویت ملی برشمرده شد. سپس نظریه ها و دیدگاه های تبیین کنندۀ نقش رسانه ها و بازنمایی هویت ملی(از جمله نظریات هال، اندرسون، کاستلو، ون دایک، گرامشی، توماس) و همچنین تحقیقات تجربی داخلی و خارجی مورد بحث و بررسی قرار گرفت. در نهایت مولفه های هویت ملی در پنج بعد تدوین شد: بعد اجتماعی، بعد فرهنگ و میراث فرهنگی، بعد تاریخ و میراث تاریخی، بعد دولت و میراث سیاسی، بعد مدرن و شهروندی. همچنین شاخصی به نام «دیگری ملی ایرانیان» نیز ساخته شد.

داوري رساله را دكتر حميد احمدي، استاد علوم سياسي دانشگاه تهران و دكتر محمود شهابي استاديار مطالعات فرهنگي دانشگاه علامه طباطبايي بر عهده داشتند.

گفتني است رساله با راهنمايي دكتر علي محمدي استاد ارتباطات دانشگاه ناتينگهام و  مشاوره دكتر محمد عبداللهي استاد جامعه شناسي دانشگاه علامه طباطبايي به سرانجام رسيد.

پژوهش به مجموعه تلاش های منظم برای بررسی موضوعات، مسایل و پدیده ها به منظور شناخت آنها و نزدیک شدن به واقعیت گفته می شود. اندیشمندان برای رسیدن به شناخت و معرفت علمی در مورد پدیده ها از روش ها و شیوه های مختلف پژوهشی استفاده می کنند.  این روش ها همانند جعبه ابزاری هستند که هر کدام از آنها یکی از گره ها و پیچ ها و سوالات مرتبط با موضوعات مختلف اجتماعی، سیاسی و فرهنگی  وغیره را باز می کنند و پاسخ می دهند. پژوهش های رسانه ای به عنوان یکی از حوزه های پژوهشی علوم انسانی،  به بررسی موضوعا مرتبط با رسانه ها و ابعاد مختلف یک فرآیند ارتباطی و همچنین عناصر آن فرآیند یعنی فرستنده، پیام، کانال، گیرنده پیام و نحوه تاثیرگذاری پیام بر مخاطبان می پردازد.  محققان برای بررسی این موضوعات رسانه های  از دو روش پژوهش کمی و کیفی استفاده می شود. روش های کمی مبتنی بر رویکرد تجربی و پوزیتیویستی و روش های کیفی مبتنی بر رویکردهای تفسیری و تأویلی و یا انتقادی هستند. دو حوزه رسانه ای که بیش از دیگر حوزه ها  دغدغه و اولویت پژوهش های رسانه ای بوده اند «محتوا» و «مخاطبان» هستند. بر این مبنا، در این مقاله روش های کمی و کیفی مرتبط با این دو حوزه تشریح خواهد شد. بدین سان در حوزه شناخت و تحلیل  محتوا ، روش کمی،  «تحلیل محتوای کمی» است که محتوا و برون داد رسانه ای را در قالب عدد و رقم بیان می کند و به طور کمی و مقداری به سنجش و ارزیابی داده های جمع آوری شده می پردازد. در این حوزه روش کیفی تحلیل محتوای کیفی است که در صدد فهم و شناخت معانی نهفته در متن است و به ارزیابی انتقادی محتوای رسانه ای می پردازد. مهمترین روش روش های تحلیل محتوای کیفی شامل تحلیل نشانه شناسی وتحلیل گفتمان است که آشکار بودن معانی متن و انتقال آن از فرستنده به گیرنده را رد می کند و معنا را ضمنی و نهفته و برساختی اجتماعی، زبانی، گفتمانی و رسانه ایی می داند که تنها یک پژوهشگر کیفی قادر به فهم و نقد آن است.

از آغاز شکل‌گیری تلویزیون ملی ایران(قبل از انقلاب) در سال 1345، در هرسال عده زیادی از فیلمسازان به علت امکانات مالی بیشتری که تلویزیون در اختیار سازندگان و تهیه‌کنندگان قرار می‌داد،جذب آن می شدند. در نتیجه تلویزیون به صورت یکی از مراکز مهم فیلم‌سازی در بخش دولتی درآمد و تعداد زیادی فیلم داستانی و مستند از جمله مستند خبری (که درصد بیشتری را نسبت به دیگر انواع فیلم‌ها داشت) و سریال‌های گوناگون در آن ساخته شد، به گونه‌ای که حاصل کار فیلمسازان تلویزیونی تا قبل از انقلاب نزدیک به هزار فیلم کوتاه و بلند بود. در ایران از همان سال‌های اولیه کار تلویزیون،  سریال‌سازی نیز پا گرفت.«امیرارسلان نامدار» از نخستین سریال‌های ایرانی است که از تلویزیون ملی پخش شد.

تلویزیون ملی ایران با وقوع انقلاب اسلامی با تغییر نام به سیمای جمهوری اسلامی ایران[1] در قالب دو شبکه برنامه‌های خود را پی گرفت: شبکه 1 با گرایش سیاسی اجتماعی و شبکه 2  با گرایش اجتماعی فرهنگی و کودک و نوجوان. در سال‌های آغازین پس از انقلاب بیشترین زمان برنامه‌های سیما به مستندهای سیاسی تبلیغاتی و اخبار سراسری اختصاص داشت. مستندهايي از پرونده‌های سیاسی عوامل رژیم سابق، عوامل مجاهدین خلق و اعترافات آنها از آن جمله بود. به تناسب وضع بحرانی جامعه پس از انقلاب و به تبع آن آغاز جنگ ایران و عراق این روند به سوی فیلم‌های مستند از جنگ و جبهه تغییر مسیر داد و تا سال‌ها بعد این روند همچنان ادامه داشت. برنامه‌هایی مانند «روایت فتح» محصول این دوران هستند. در این سال‌ها مجموعه‌های نمایشی و داستانی چون «سلطان و شبان» به کارگردانی داریوش فرهنگ،«سربداران» به کارگردانی محمدعلی نجفی، «هزاردستان» به کارگردانی علی حاتمی، «کوچک جنگلی» به کارگردانی داریوش بحرانی و بهروز افخمی و ... ساخته شدند.

  مفهوم ملت و هویت ملی اگرچه از ابداعات عصر تجدد یا مدرنیسم است، اما بحث از ملت و هویت ملی درایران به عنوان سرزمین و کشوری دارای تاریخ باستانی و ملتی تاریخی محل مناقشه صاحب نظران ایرانی و خارجی بوده است. مدرنیست ها ملت و هویت ملی را ساخته و پرداخته ضرورت ها و شرایط خاص دوران مدرنیته می دانند تا توده ها و شهروندان پراکنده را در اطراف جامعه صنعتی تحت ارزش ها و هنجارهای  جدیدی سازماندهی کنند بر همین اساس هر گونه سخن گفتن از وجود ملت های تاریخی را مردود می شمارند.اما برخی دیگر از جمله کهن گرایان و نمادپردازان قومی تاریخی از وجود ملت های تاریخی در دوره باستان بحث کرده اند. بنا به عقیده هابزباوم از صاحب نظران مدرن و از منتقدان ناسیونالیسم، هویت ملی بسیاری از ملل و اقوام امروزی  جهان فاقد سندیت تاریخی است و عمر کوتاهی در ساختن سند ملی برای خود دارند، جز کشورهای ملت های تاریخی(ماقبل مدرنیته) چین،کره، ویتنام، ایران و مصر،- که دارای موجودیت تاریخی بوده و اگر در اروپا واقع می شدند آنها را ملل تاریخی می دانستند-  بسیاری از ملل دیگر یا زاییده فتوحات امپراتوری های غربی و یا نماینده مناطق مذهبی- فرهنگی بوده اند و نمی توان با معیارهایی نوین ملیت اسم ملت بر آنها نهاد(احمدی،1386: 136). دیوید میلر یکی از صاحب نظران عرصه ناسیونالیسم نیز معتقد است، ملت هایی همانند ایرانی ها، یونانی ها و یهودی ها  به عنوان ملت های دوران قدیم، هویتی قدیمی وباستانی دارند(Smith,2000:47). اسمیت نیز در کتاب ناسیونالیسم، ضمن بحث از ملت های باستانی خاورمیانه مثل پارسیان، مصریان و دیگر ملت ها معتقد است که در این سرزمین ها دولت هایی شکل گرفتند که پیرامون سرزمین هایی با مرزهای مشخص دور می زدند و دارای اجتماعاتی بودند که شخصیت، زبان، رسوم و قوانین خاص خودشان را داشتند.پس شاید بهتر باشد که این اجتماعات سیاسی را ملت ها بنامیم زیرا این ملت هاب باستانی نمادهای خاص یک ملت مانند پرستشگاه، سرزمین، پادشاهی و ارتش داشتند(اسمیت، 1383: 142) بنابراین اگر بخواهیم به شناخت مناسبی از هویت ایرانی و تکوین هویت ملی در طول تاریخ طولانی این سرزمین دست پیدا کنیم، توصیف و تحلیل اجمالی سیر تاریخی تحولات سیاسی، فرهنگی و اجتماعی سرزمین و مردمان ایرانی از دوران باستان تاکنون ضروری است.

مشارکت عمومی دارای دو وجه ذهنی و عملی(عینی) است. در بعد ذهنی مشارکت گر یا مخاطب هدف با آگاهی از موضوع از نظر ذهنی، عاطفی و احساسی درگیر موضوع  می شود و پس از اقناع فکری در راستای در بعد عملی ساختن موضوع یعنی همکاری مستقیم، گام بر می دارد. یک از مسائل مهم در مشارکت عمومی آسان سازی مشارکت و درگیر ساختن و یکپارچه ساختن اعضای جامعه در جهت هدف و برنامه مورد نظر است که در عصرکنونی این امر تنها از طریق رسانه های فراگیر همچون رادیو و تلویزیون امکانپذیر است. رادیو و تلویزیون به عنوان ابزارهای تاثیرگذار بر نگرش و احساس مخاطبان می توانند در جهت آگاهی بخشی، فرهنگ سازی، آموزش و ترویج  ایده ها، ارزش ها، رفتارها و سبک های جدید زندگی حرکت کنند. همچنین آنها می توانند با استفاده از شیوه اقناع و ترغیب و عادی سازی و تکرار تمرکز افکارعمومی را به سوی  برنامه های توسعه ای خرد و کلان و اصلاح رویه های نادرست در عرصه زندگی اجتماعی و تبلیغ و ترویج جایگزین ها سوق دهند. به عبارتی رسانه ها به عنوان یکی از نهادهای اجتماعی فراگیر برای اصلاح مولفه های سبک زندگی، فرهنگ مصرف و الگوهای مصرفی و هم چنین جایگزین کردن روش ها و شیوه های نوین بهینه آن در جامعه است.

نظارت چیست؟

يكي ازمهمترين  دلایل ماندگاری و پویایی سیستم های  اجتماعی نوين موضوع نظارت  و بازرسی است. نظارت و بازرسي نقش عمده‌اي در تغيير ساختار و اصلاح يك حكومت بازي مي‌كند. امروزه امر نظارت و بازرسي درهمه حكومت ها و جوامع امري ضروري ومقبول است.از نظر استونر، نظارت عبارت از فعاليتى منظم است كه ضمن آن نتايج مورد انتظار در قالب استانداردهاى انجام عمليات معين مى‏شود. از نظر وينر نيز نظارت چيزى جز ارسال پيام هايى كه به طور مؤثر رفتار گيرنده پيام را تغيير مى‏دهد نيست. به عبارت ديگر تلاش منظمى در جهت نيل به اهداف استاندارد، بازخورد اطلاعات، مقايسه با استانداردهاى تعيين شده است.(شفیع زاده، 1383، 12)

نظارت عبارت است از سنجش و اصلاح عملكرد يك سازمان براي بدست آوردن اين اطمينان كه اهداف سازمان و طرحهاي اجرايي آن با كاميابي به انجام رسيده است. فرآيند نظارت داراي چهار مرحله ذيل است. بازرسي فعاليتي منظم ،هدفدار و داراي برنامه است كه وظيفه دارد عملكردجامعه مورد بازرسي را  با قوانين ، مقررات و استاندارد هاي تعيين شده مورد مقايسه قرار دهد و نتايج بررسي راجهت بكارگيري اقدامات اصلاحي منعكس نمايد. ويژگيهاي یک  نظام نظارتي وبازرسي كارآمد  عبارت است از: 1- اصلاح گری،2- مثبت نگری،3- پیش نگری، 4- عینیت گرایی،5-  سازمان گرایی، 6- واقع گرایی،7- کارایی،8- کل نگری، 9-  مشتری گرایی،10 عدالت جویی، 11- تقویت سیستم مدیریتی( همان: 23).

    یکی از مهمترین رویدادهای تاریخ کهن ایرانیان که نقطه عطفی در تحولات هویت سیاسی ، اجتماعی و فرهنگی این سرزمین پدید آورد، ظهور اسلام و ورود همسایگان عرب با بیرق جدید به سرزمین ایرانی بود. اعراب به فرماندهی سعد بن ابی وقاص ، سپاه ساسانی را که بیش از چهارصد سال بر این سرزمین فرمانروایی کرده بود، شکست داد و فاتحانه وارد مدائن شد. با فتح مدائن به دست اعراب،  شکست در قادسیه و نهایتاً  فتح الفتوح اعراب در نهاوند، ایرانشهر یا قلمرو پادشاهی نظام ساسانی  فروریخت. با شکست امپراتوری ساسانی به دست اعراب مسلمان و نفوذ اسلام به ایران دورانی از تاریخ ایران آغاز شد که دگرگونی های فراوانی را در ترکیب هویت فرهنگی وسیاسی و اجتماعی  ایران پدید آورد. از این پس، ایران ضمیمۀ سرزمین های خلافت اسلامی گردید وبخشی از جهان اسلام به حساب می آمد. برآمدن اسلام پایه های همبسته سیاسی و  دینی هویت ایرانی را سست کرد و یکپارچگی آن را برهم زد و حکومت و دین جهانی اسلام  جای حکومت ایرانی  و دین زرتشتی را گرفت. تاجایی که زرین کوب دوقرن اولیه نفوذ و حکومت اعراب را دوقرن سکوت سیاست وسیادت، فرهنگ، دین، هویت وزبان ایرانی می داند(زرین کوب،  1379 :323). می توان گفت که در قرن های اولیه  ظهوراسلام و ورود آن به ایران، هویت ایرانی از دو آیین مایه می گرفت: یکی آیین باستانی که آمیزه ای از ادبیات و روح ایرانی بود و دیگری دین جدید اسلام که دگرگونی شگرفی را در فکر، فرهنگ و هویت ایرانی به وجود آورد. به طوری که در دو قرن اول اسلامی، پس از یک دورهۀ پرتلاطم هجوم عربیت به ایرانیت، هویت ایرانی باستانی باچالشی اساسی روبرو شده و در یک بحران هویت  فرو رفت.اما در همین زمان تلاش هوشمندانه ایرانیان که بر محمل پویای فرهنگی استوار بود، نوعی همزیستی مسالمت آمیز و آشتی میان فرهنگ دیرینۀ خود با فرهنگ و دین عربی نوین ایجاد کرد.

        بسیاری از محققین، آغازتاریخ ایران باستان را زمان ورود آریاییها به سرزمین و فلات ایران برشمرده اند.این در حالی است که قبل از ورود آریاییها به فلات ایران، اقوام بومی از جمله عیلامی ها در آن ساکن بودند که هنوز آثار فرهنگی و تمدنی عیلامی ها در شهرهای باستانی جغازنیبل، هیدالو، ماداکتو وچغامیش به چشم می خورد. فرهنگ و تمدن عیلام نخستین تمدن برجسته ای است که در ایران باستان پیش از ورود آریاییان به فلات ایران و در وابستگی به تمدن بین النهرین پدیدار شد و پیش از هخامنشیان دست کم دوهزار سال در خوزستان و بخشی از فارس کنونی تداوم داشت.. تمدن عیلامی حلقۀ واسط تمدن بین النهرین در غرب وتمدن هاراپایی در شرق به شمار می آمد(نیرنوری، 1375: 296-295 ). ایران باستان به عنوان بخشی از مشرق قدیم، محل تلاقی تمدن های سومری ،آکدی ، مصری و عیلامی وسامی بود. (پیرنیا، 1380: 41)

سرزمین و فلاتی که بعدها ایران نام گرفت، با ورود آریاییها به تدریج رنگ و بوی فرهنگی و نژادی آنها را گرفت. آریایی ها یا آریانی ها یکی ازشاخه های مردمان هند و اورپایی بودند که  در اواخر نیمه دوم هزاره ق.م و اوایل هزاره نخست ق.م  از سرزمین اصلیشان در شمالی ترین بخش آسیای میانه به تدریج به سرزمین های گرمتر مهاجرت کرده و از شمال شرق و غرب دریای خزر  وارد فلات ایران شدند(ثلاثی،1379: 37). اوستا ممکلت اصلی آریایی ها را «اَیرانَ وَاجَ» یعنی «مملکت آریان ها» ذکرکرده و آنها  همواره این نام را برنقاطی که در آن می زیستند، می نهادند.بنابر اشارات اوستا، «ایران واج» یا «ایران ویچ» همان خوارزم یعنی نخستین موطن اصلی این قوم بود و از آنجا در سایر نقاط ایران پخش شدند. دسته های قوم آریا پس از مهاجرت  به ایران ویچ، به تدیج از سغد و مرو بلخ و هرات و کابل و هلمند پراکنده شدند و سپس در تمام مشرق ایران یعنی خراسان کنونی و قمست بزرگی از افغانستان و سراسر اراضی مابین خراسان فعلی و رود جیحون و ریگزار خوارزم سامن شدند و این نواحی قدیمیترین منزلگاه آریایی ها بوده است. مرحله دوم مهاجرت آریایی ها به ایران، نفوذ به دامنه های جنوب البرز و اراضی خرم کردستان و آذربایجان تا نزدیک جبال قفقاز است که مادها و پارسها بودند(صفا،1376 :  12تا 13).