مخاطبین عزیز

در  این وبلاگ(قسمت پایین سمت راست ) سوالی پیرامون "نقش تلویزیون ایران در بازنمایی هویت ملی ایرانی" ارائه شده است،لطفا در این نظر سنجی شرکت کنید.

خواهشمند است تنها یک بار نظر خود را اعلام  و ار تکرار نظر خود خودداری فرمایید.

  ایران به عنوان کشوری  باستانی،  دارای تمدن سه هزار ساله در بر گیرنده ملتی یکپارچه اما چند قومی و چند فرهنگی بوده است. می توان گفت که همزیستی و همنوایی میان هویت های فروملی و اقوام های ایرانی در درازنای تاریخ تاکنون، هویت فرهنگی و ملی واحدی را بین آنها به وجود آورده است. بدین معنی که مولفه ها و عناصری مانند سرزمین، زبان، خاطرات تاریخی، اسطوره ها و افسانه ها، آیین ها، شعایر و آداب و رسوم مشترک موجب شده اند تا هویتی جمعی و ملی یکپارچه ای بین اقوام متنوع ایرانی ایجاد شود.

 آنتونی اسمیت هویت ملی بازتولید وباز تفسیر دایمی الگوی ارزش ها، نمادها، خاطرات، اسطوره ها و سنت هایی  است  که میراث متمایز ملت ها را تشکیل می دهند وهویت افراد با آن الگو، میراث و با آن عناصر فرهنگی تشخیص داده می شود (اسمیت،1383: 30) . منابع تاریخی نشان می دهند که نوعي هويّت جمعي با «تصوّر ايراني بودن» در معناي يکپارچه سياسي و قومي و ديني و زباني و زماني و مکاني آن را در قرن سوم میلادی در دوران ساسانيان ساخته و پرداخته شده است. (اشرف،1383:  145). این تصور ایرانی بودن با وجود جنگ ها و بحران های سیاسی و اجتماعی جامعه ایرانی، در طول تاریخ به صورتی پویا بازتولید و بازنفسیر شده و به عنوان میراث فرهنگی وملی همۀ اقوام ایرانی به نسل کنونی رسیده است.

آنچه در این نوشتار می آید، خوانش نگارنده از موضوعات و مطالب مربوط به نوآوری به عنوان یکی از موضوعات مطرح در مطالعات پژوهشی حوزه توسعه و نوسازی یا مدرنیزه شدن است. در این دیدگاه رسانه ها عامل یا حامل اندیشه های نوگرایانه در جامعه هستند. به عبارتی نوآوری را در زمینه های مختلف اجتماعی،سیاسی،فرهنگی، اقتصادی وغیره را به جامعه معرفی می کنند ودر تثبیت و  توسعه آن و یا طرد  وفراموشی آن نقش مهمی ایفا می کنند. نظریه پردازان این حوزه واحد تحلیل و مطالعه خود را در سطوح میانی و عمدتا فردی قرار داده اند.به عبارتی واحد تحلیل آنها نظامهای شخصیتی افراد در جوامع سنتی و مدرن است.این نظریه پردازان، نقطه شروع نوسازی را در انسان و نظان شخصیتی او می بینند و معتقدند که با تحقق نوسازی و نوشدن انسان سایر جنبه های نوسازی یعنی نوسازی اجتماعی،سیاسی،اقتصادی و فرهنگی ظهور پیدا می کند.در این حوزه صاحب نظرانی چون  اورت راجرز قرار دارند. بر همین اساس، در ذیل تعاریف و نظریه هایی که ارایه می شوند، به تبیین نقش ارتباطات و رسانه ها در فرایند انتشار نوآوری ها به جامعه می پردازند.

اين همايش با حضور اساتيد، كارشناسان و مديران روابط عمومي سازمان هاي دولتي و خصوصي كشور روز27 ارديبهشت همزمان با روز جهاني ارتباطات در هتل المپيك تهران برگزار شد.

يكي از مباحث كانوني  جامعه شناسي سياسي بحث از هويت ملي  و  ملت سازي است. اين كه چگونه مي‌توان از "مردم" يك "ملت" ساخت و براساس آن يك دولت ملي بنيان نهاد همواره از كانونهاي مهم گفتمانهاي سياسي دوران اخير است. از اين زاويه ملت سازي وظيفة اصلي و نخستين دولتهايي است كه مي‌خواهند به توسعه برسند و يك كشور واحد و يا يكپارچه به وجود آورند.  مطابق آرائ صاحب نظران اين حوزه در گام نخست توسعه بايد از مردم يك ملت ساخت كه داراي مشتركاتي باشند. در غير اين صورت، فقدان هويت ملي، احساس تعلقات پراكنده، احساس تعلق به نمادها و سمبل هاي متعدد و جز آن از موانع اصلي صورت بندي يك واحد سياسي به شمار خواهند رفت. كشورهايي كه در جهت پديد آوردن يك هويت ملي واحد تلاشي جدّي به خرج دهند و هويتي مستحكم به وجود آورند، در آن صورت توفيق بيشتري حاصل خواهند كرد و بحرانهاي مشروعيت و مشاركت را نيز در مسير حل و فصل قرار خواهند داد. محور اوّل يعني مقولة هويت نخستين گام در جهت توسعه سياسي محسوب مي‌شود، زيرا بحث هويت با فرايند "ملت سازي" و ايجاد "دولت ملي" ارتباط پيدا مي‌كند و دولت ملي واحد سياسي مقبول عصر حاضر است. نظام بين الملل حاضر از لحاظ سياسي نه براساس دولت شهرهاي يونان باستان و نه براساس امپراتوريهاي بزرگ، بلكه براساس دولتهاي ملي استوار است.از اين رو گروههاي مردمي اگر بخواهند در صحنة جهان امروزي به صورت واحدي سياسي مشروعيت يابند و در جهت كسب منافع خويش به رقابت بپردازند، بايد براي ايجاد ملّت و تشكيل دولت ملي از طريق حل مسأله هويت اقدام كنند مفهوم  هويت ملي از جمله مفاهيم مهمي است كه در عصر جديد بوجود آمده است. احياي آن از سوي بعضي از متفكران جهان سوم به منظور ايجاد يك نوع وفاق و همبستگي اجتماعي براي مقاومت در مقابل يك سري از حوادث پيش آمده اجرا مي‌شود. در واقع، واژه هويت به معناي مشابه‌سازي و يكساني به‌كار مي‌رود(جنگينز، ص 5). بدين معناي كه «فرد» مجموعه خصايص و خصوصيات رفتاري خود را از روي آن، به عنوان يك گروه اجتماعي مي‌شناسد. هويت ملي و قومي نوعي از هويت جمعي است كه در آن احساس همبستگي با اجتماع بزرگِ ملي و قومي و نيز آگاهي از آن نوعي احساس تعلق و فداكاري در راه آن است(اشرف،‌ص 8). با اين حال مي‌توان گفت هويت موجب پيوستگي،‌ همراهي و چسبندگي اعضاي يك جامعه است. به ‌عنوان مثال منافع مشترك و سرنوشت مشترك يكي از مهم‌ترين وجوه هويت مي‌باشد. البته،‌ نبايد از اين نكته غافل شد كه مفهوم هويت يكي از مهم‌ترين مباحث مربوط به علوم اجتماعي مي‌باشد كه داراي پيچيده‌ترين مفاهيم در اين علم است، كه در اين رابطه درمقايسه با ديگر مفاهيم علوم اجتماعي آثار كمتري درباره آن وجود دارد.

اکنون نظریه های غالب در ارتباطات بر نقش استحکام دهنده و تقویت کنندۀ پیامهای ارتباطی متکی است.به عبارت دیگر رسانه ها به بازسازی فرهنگ،باورهای،افکار و عقاید موجود می پردازند و به آنها استحکام می بخشند. دنیس مک کوئیل، نظریه پرداز ارتباطات جمعی، معتقد است نهاد رسانه به کار تولید،بازتولید و توزیع معرفت به معنای وسیع آن، یعنی نمادهایی یا مرجع هایی معنی دار و قابل تجربه در جهان اجتماعی اشتغال دارند. این معرفت ها ما را توانا می سازد تا به تجربه خود معنا ببخشیم،به دریافت های ما از این تجربه نظم و نسق می دهد و یاریمان می کند تابتوانیم معرفت های گذشته را محفوظ نگه داریم و به درک امروزین خود استمرار بخشیم.هر چه منابع رسانه ای ومحیط اجتماعی همسانی بیشتری داشته باشد این محیط نمادین یکسان تر خواهد بود.(مک کوئیل،1382: 81 و82)

هارولد لاسول،جامعه شناس امریکایی در سال 1960  کارکردهای اصلی ارتباطات به طور کلی و رسانه ها را به طور خاص شامل نظارت برمحیط،ایجاد همبستگی اجتماعی در واکنش به محیط و انتقال میراث فرهنگی می داند.(سورین و تانکارد،1381: 450) این کارکردها به ترتیب به تامین اطلاعات،ارایه نظر و تفسیر برای کمک به معنادار شدن اجزای اطلاعات و ایجاد وفاق جمعی،بیان ارزشهای فرهنگی و انسجام اجتماعی و نمادهایی که برای هویت و استمرار جامعه اساسی هستند، می پردازند.

نهادهای اجتماعی رسانه های ارتباط جمعی در کشورهای غربی در چارچوب فلسفه اختیارگرایی یا آزادی گرایی انجام وظیفه می کنند نظام اختیارگرایی یا لیبرالیسم در کلیه کشورهای اروپای غربی و امریکای شمالی در طی قرون و اعصار گذشته توسعه یافت و سپس با گسترش استعمار امپراطوری انگلیس و مهاجرت اتباع آن به دیگر قاره های دنیا فلسفه لیبرالیسم نیز نفوذ کرد؛ و در برخی از کشورها مانند امریکا شمالی الگوی نظام لیبرالیسم حاکم شد و امروزه نیز در تمام شئون آن ممالک بویژه نهادهای ارتباط جمعی مسلط است. برای توضیح بیشتر  و درک و فهم نظریه اختیار گرایی یا لیبرالیسم باید اصول حاکم در دولتهای دموکراتیک را مطالعه کرد. اصول اولیه دموکراسی در قرنهای هفده و هجده توسعه یافت،ولی بنیادهای فکری آن در قرن شانزده آشکار شد و در قرن هفدهم اصول فلسفه دموکراتیک توسعه یافت و در قرن هجدهم از حالت تئوری به عمل درآمد.

پرسشی که بیشتر توجه و علاقه ی محققین و سیاست گذاران کشورهای آسیایی، آفریقایی، و خاورمیانه را به خود جلب کرده، این است که آیا موفقیت و تجربه ی آنها در داشتن یک دولت دموکراتیک تا چه اندازه است؟ بر همین اساس باید مشکلاتی که در سر راه این کشورها در جهت تأسیس دمکراسی وجود دارد، به طور دقیق بررسی شود.

تمامی این کشورها، از ساحل عاج در آفریقا گرفته تا کشورهای جنوب شرقی آسیا، هر یک دارای مشکلات و مسایل خاص و مربوط به خود هستند و این امر اغلب ناشی از علاقه و احترامی است که به میراث فرهنگی خویش دارند و یا شرایطی که در طی زمان ها گذشته آنها را به نهادها، و رسوم جوامع خود آشنا ساخته است.

علاوه بر این، کشورهای در حال توسعه دارای ویژگیهای دیگری نیز هستند چون اغلب این ملتها در جوامع خود در حال تجربه ی تحولات شگرفی هستند که ناشی از شناخت و تأثیر عقاید و افکار ملت های غربی است.

با توجه به چنین تصوری از کشورهای در حال توسعه، می توان در زمینه ی سیاست آنها گفتگو کرد. مضافاً اینکه اکثر این ملل، برای حفظ و صیانت یک دولت دمکرات دارای مشکلات اساسی هستند. البته لازم است که این مشکلات و عوامل را به صورتی مجزا و در قالب یک الگوی ذهنی مورد بررسی قرار داد.

در بین سالهای (1309تا 1314) رادیو به ایران آورده شد، چون دولت ایران هنوز دارای ایستگاه پخش رادیوئی نبود. خانواده های ثروتمند ایرانی که توانائی خرید و یا وارد کردن رادیو را از خارج داشتند اغلب به برنامه های فارسی که توسط کشورهای دیگر مانند آلمان، ایتالیا، شوروی، ترکیه و انگلیس پخش می شد گوش می کردند، تا اینکه دولت  ایران مدتی پس از آغاز برنامه فارسی رادیوی بی بی سی (BBc) اقدام به تأسیس ایستگاه پخش کرد و در سال 1319 در بحبوحة جنگ جهانی دوم، نخستین فرستنده ی رادیوئی که هنوز در محل بی سیم فعلی به یادگار باقی است افتتاح شد. اولین نخست وزیری که در تاریخ معاصر ایران از رادیو برای ارسال پیام های سیاسی استفاده کرد، دکتر احمد متین دفتری بود که پس از گشایش رادیو پیوسته از آن برای بیان اوضاع و احوال مملکت و موقعیت ایران در رابطه با جنگ جهانی دوم استفاده می نمود. در نخستین روزهای تأسیس رادیو در ایران به علت محدودیتهای تکنولوژیکی و کمبود نیروی انسانی ماهر و فقدان تجربه کافی رادیو بیشتر از پنج ساعت در شبانه روز نمی توانست برنامه پخش کند. یک سال بعد از تأسیس رادیو در تهران طبق گزارش اطلاعات هفتگی در سال 1320 برنامه های رادیو و طول موج پخش آن به اطلاع عموم رسید در گزارش مذکور آمده است که در ساعاتی که رادیو برنامه ندارد برای ارسال تلگراف به دیگر نقاط جهان از آن استفاده می شود.

در هنگام جنگ جهانی دوم به علت محدودیت امکانات فنی پخش برنامه های رادیو ایران بسیار ضعیف بود و کیفیت آنها در مقایسه با برنامه های فارسی رادیوی کشورهای همسایه در سطح پائینی قرار داشت. ولی بعد از جنگ جهانی دولت وقت اقدام به توسعه شبکه ی رادیو کرد و اولین ایستگاه را در شهر تهران تأسیس کرد. ساعات پخش برنامه ها از 5 ساعت به 12 ساعت در شبانه روز افزایش یافت. بعد از کودتای 28 مرداد در سال 1332 که به دستور و کمک دولت امریکا برای در هم کوبیدن حکومت ملی مصدق و بازگردان حکومت خودکامه به این کشور بود، برنامه های رادیو دوباره توسعه یافت. مشاوران امریکائی یکی از علل عمده ی تداوم دیکتاتوری را تبلیغات  رادیو و تلویزیون می دانستند بدین جهت دولت وقت دو سال بعد از کودتا  به تقویت پخش برنامه های رادیوئی همت گمارد و از سال 1335 ساعات پخش بر روی موج متوسط و کوتاه در شبانه روز به 18 ساعت افزایش یافت و رادیوی تهران هم هر 12روز ساعت برنامه برای شهر تهران پخش می کرد که بیشتر به واسطه تمرکز جمعیت و اهمیت سیاسی و اقتصادی پایتخت بود. یکی از مسائل اساسی که دولتهای وقت داشتند شیوه اداره این سازمان جدید بود که بواسطه نقش حساسی که داشت پیوسته ندانم کاریها موجب برخورد و یا تضاد در دستگاه حاکمه ایران می شد.

 رسانه ها  بخشی از فرهنگ هر جامعه  هستند،که کارکرد اصلی آنها انتقال مفاهیم و  میراث وسنن و ارزشهای فرهنگی  و به عبارتی  انتقال نمادهای هویت ملی است.آلن به در مقاله ای تحت عنوان«یکپارچگی اجتماعی به عنوان یک اصل سازمانی» از دو اصطلاح  « وحدت کارکردی» و« وحدت هنجاری» نام  برده است که منظور از وحدت کارکردی روابط متقابل و همبستگی فعالیت ها و روابط برای تحقق وظایف عملی گوناگون است اما به وحدت هنجاری به ظهور ورشد ارزش ها و باورهای مشترک دورن یک واحد اجتماعی برمی گردد. به نظر مک کوئیل ارتباطات جمعی می تواند به هردوی این مفاهیم یاری رساند زیرا مردم را در شبکه هایی که به بعضی پروژه های مشترک اختصاص یافته به هم پیوند می دهد و همچنین گرایش به پخش وتقویت نظام های ارزشی دارد.

مسعود چلبی،جامعه شناس ایرانی معتقد است که ارزش ها و نمادها و معانی هسته ای فرهنگ، بخصوص در سطح وجودی باید آنچنان انتخاب شود که ارزش ها و نمادها و معانی مورد نظر اکثریت گروه ها و اجتماعات طبیعی جامعه را فراگیرد.به طوری که هم اجتماعات طبیعی و هم اقشار و کنشگران اجتماع نفع مشترک شناختی و عاطفی خود را کم و بیش درآن ببینند.

داشتن زبان مشترك، بستگيهاي جغرافيايي و بستگيهاي مشترك اقتصادي، عواملي هستند كه مردمي را كه زماني طولاني با هم زندگي كرده اند، داراي تجربياتي يكسان، جهان بيني و آرمانهاي مشترك مي كند.در برخي پژوهشها از چهار دسته ارزشهاي ملي، ديني، جامعه اي و انساني به عنوان عناصر تشكيل دهنده ي هويت ملي، سخن به ميان آمده است.

 «ارزشهاي ملي»، تمامي مشتركات فرهنگي اعم از سرزمين، زبان، نمادهاي ملي، سنتها و ادبيات ملي را شامل مي شود. مراد از «ارزشهاي ديني»، تمامي مشتركات فرهنگ ديني است كه در جامعه ي ايران، اسلام بويژه با قرائت شيعي مد نظر است.«ارزشهاي جامعه اي» به اصول و قواعد اجتماعي كه جهت استحكام جامعه بايد رعايت شود، توجه دارد و «ارزشهاي انساني» نيز عبارت است از كليه ي اصول و قواعد انساني كه فارغ از هرگونه محدوديت اجتماعي و جغرافيايي، جهت بقاي بشريت بايد رعايت شود. نكته حائز اهميت در تركيب اين ارزشهاي چهارگانه مقدار سهمي است كه در اين تركيب دارند. گاه يك امتزاج همطراز ميان آنان برقرار است و گاه سهم برخي از ارزشها بيش از سايرين است. (فلاحی،1387)

هويت در اصل لفظى عربى بوده و از ضمير«هو»  به معنى «او»، اشتقاق يافته است. عرب ها كه در دوره هاى شكوفایى تمدن اسلامى منطق و فلسفه را از يونان ترجمه مي كردند، از كلمه «هو»، «هويت» را و از «ماهو»، «ماهيت» را اشتقاق نمودند. (فلاحی،1387) .احمدگل محمدی در کتاب«جهانی شدن،فرهنگ و هویت» می نویسد، هویت(identity) به لحاظ  لغوی از واژۀ indentitas  مشتق شده و به دو معنای ظاهراً منتاقض به کار می رود: 1- همسانی و یکنواختی مطلق و2- تمایز که دربرگیرنده ثبات یا تداوم در طول زمان.( گل محمدی،1381: 222) به عبارتی هویت[1] وجه تمایز بین «من»،«ما» با «غیر» و دیگری است.این هویت احساسی است که تعلق فرد به یک کشور،جامعه نهاد و مجموعه خاص را نشان می دهد. تاریخ مشترک،منافع مشترک و سرنوشت مشترک از جمله وجوه این هویت را تشکیل می دهد.(برزگر،1379: 136)

بي گمان پيشينۀ مسألۀ هويت (Identity) به آغاز تاريخ انسان باز مي گردد. از ديرباز، انسانها به دنبال تعريف و شناسايي خويش، قبيله، قوم و مليت و نيز كشف تمايزات خود از ديگران بوده اند، مفهوم هويت در حقيقت پاسخي به سؤال "چه كسي بودن" و "چگونه شناسايي شدن" است. پاسخ به اين سؤالات است كه يك فرد انساني را از همنوع خود متمايز مي كند؛ ارزشهاي او را از ارزشهاي ديگري ممتاز مي نمايد؛ تعلق فرد را به گروه خاصي نشان مي دهد و بالاخره هويت جمعي او را تعريف كرده، نشان مي دهد كه او كيست و به چه جامعه اي و به چه ارزشهايي تعلق دارد

 براي تمام ملت‌هاي جهان، هويت ملي از اهميت خاصي برخوردار است. در واقع، هويت ملي براي يك ملت، به منزله‌ي روح براي بدن است كه فقدان آن به منزله‌ي مرگ خواهد بود. هويت ملي، هم عامل همبستگي و شكل‌گيري روح جمعي در يك ملت و هم وجه مشخصه و معرفه آن در ميان ملل ديگر است. در واقع، قوام و دوام زندگي توأم با عزت و آزادي يك ملت، به هويت ملي آن در معناي عام و گسترده بستگي دارد. هويت ملي ريشه در اعماق تاريخ و فرهنگ يك ملت دارد و با سرشت تك ‌تك افراد يك جامعه درآميخته است. اين كيفيت خاص يك ملت نيست، بلكه همه‌ ملت‌هاي بزرگ و صاحب تمدن چنين هستند. حتي در مواردي هم كه ملتي(مثل فلسطيني‌ها، افغان‌ها و...) سرزمين خود را از دست داده و ‌آواره شده است، همچنان هويت جمعي و ملي خود را حفظ كرده و بعدها بر مدار و محور آن خود را بازيافته است.

در ساخته شدن و حفظ و تقویت  هویت به طور کلی و هویت ملی به طور خاص  عوامل  متعدد وساختارهای عینی و مادی جامعه مانند،جامعه،تاریخ،جغرافیا،ساختارسیاسی،فناوری واقتصادوساختارمعرفتی ازجمله فرهنگی،زبان، آرمانها، ایدئولوژی و ارتباطات و رسانه ها همزمان نقش دارند. رسانه های جمعی به عنوان یکی از بخش های ساختار معرفتی جامعه  بیشتر از نهادها و منابع دیگر در شکل دادن،تولید،انتقال،نقد و تفسیر هویت ها در طول زمان اهمیت و نقش محوری دارند.زیرا منابع معرفتی دیگر باید وارد فرایندهای معنابخشی،تعیین نمادها و ارتباطات حمعی شوند تا بتوانند در جایگاه خود تاثیری را که می خواهند،برجای بگذارند.(منتظر قائم،1379: 258). بنابراین در اینجا سوال اساسی این است که  رسانه های چگونه می توانند به  بازتولید، حفظ وتحکیم  وتقویت هویت ملی کمک کنند؟ فرض نگارنده این است که اگر جامعه را یک ارگانیسم تلقی کنیم، رسانه ها در حکم دستگاه عصبی  و ارتباطی آن جامعه هستند که تمام ادرکات ، انتقال مفاهیم، ارتباطات و وروابط بین همه اجزای معرفتی،عاطفی و شناختی و رفتاری از دورن آنها می گذرد..بنابر این رسانه ها می توانند مهمترین عامل تولید،انعکاس،انتقال و بازسازی هویت  ملی باشند.  فرض دیگر (که مرتبط با فرض قبلی است ) این است که وسایل ارتباط جمعی از گستردگی حوزه انتشارو فراگیری  و در دسترس بودن مخاطبان متنوع  و متکثر از نظر  فرهنگی، زبانی،دینی ، فکری،باوری و غیره قرار دارند، حال این رسانه ها در جامعه  متنوع و متکثرقومی و فرهنگی ایران چگونه می توانند پاسخگوی سوالاتی هویتی مردمان آن درباره گذشته خود و اينكه چه بوده اند و چه هستند، باشد و بالاخره، ارزشها و باورهای مشترکی که این اقوام وفرهنگ را را به هم پیوند می دهد،چیست؟ و رسانه چگونه به تحقق  هویت ملی منسجم،پایدار و دینامیک کمک می کند؟

تحقیق تاریخی  قدیمی ترین و همچنین مدرن ترین شکل در مطالعات ارتباطی است. روشهای دیگر تحقیق از نیمه دوم قرن بیستم از علوم رفتاری و علوم اجتماعی در مطالعات تاریخی عمومیت پیدا کرد. در ابتدا محققان ارتیاطی ،روشهای تحقیق علوم رقتاری و اجتماعی را با دلگرمی تمام  به عنوان روشهای پاسخگوی به مسایل  ارتباطی پذیرفتند، اما با رشد تحقیقات ارتباطی این روشها تازگی خود را از دست دادند و در پاسخگویی به مسایل ارتباطی با محدودیت هایی روبه رو بودند و دانشگاهیان  با وقوف به این محدودیت ها،به  منظور موشکافی دقیق مسایل ارتباطی به پالایش[1] و آسیب شناسی این روشها اقدام کردند.(start &solan,1989: xii)

  روشهای تحقیق تاریخی از گذشته ای طولانی برخوردارند. محققان تاریخی با بررسی رویه های قدیمی و پالایش آنها و اقتباس از روشهای به کارگرفته شده توسط دیگر محققان ،به روش ثابت شده و منظمی برای مطالعه گذشته رسیده اند. روش تاریخی  یک توانایی ذاتی را داراست که برخلاف دیگر روشهای مورد استفاده در تحقیقات ارتباطی،برای مطالعه سیر تحول تمام تجربه های انسانی و زندگی انسان به طور کلی مناسب است. این روش یکی از روشهای جلودار در روش شناسی مطالعات  اجتماعی وارتباطی معاصر است. (Ibid: xiii)

 مطالعه تاریخی به محقق ارتباطی کمک می کند تا افراد،شرایط و زمانهای متغییر ، ظهور و افول تکنولوژی های ارتباطی ،سازمانهای انتشاراتی وسازمانهای پخش(رادیو وتلویزیونی)  و همچنین پویایی و جاودانگی ماهیت  انسانی،نهاد انسانی ،روابط انسانی و روح انسانی  را درک کند.(Ibid:xii)

همانطور که قبلاً اشاره شد در روش تاریخی محققان یافتن داده های موجود می پردازد. در حالی که در سایر روشهای تحقیق، پژوهشگر به تولید داده ای مورد نیاز می پردازد. البته در این روش نیز پژوهشگر مشابه به سایر روشها به جمع آوری اطلاعات و ارزیابی و توصیف و تبیین آنها می پردازد. در واقع اختلاف این روش با سایر روشها در ماهیت موضوع گریزپایی است که در گذشته روی داده است و همین امر موجب پیچیدگی هایی در تفسیر آن شده است.

مراحل یک روش پژوهش تاریخی عبارتند از:

1.       تعیین، محدود کردن و تعریف مسئله (بیان مسئله)

2.       تدوین فرضیه ها و صورتبندی سوالات

3.       گردآوری داده ها و اطلاعات (از منابع دست اول و دوم)

4.       ارزش یابی و تعیین اعتبار اطلاعات جمع آوری شده (انتقاد بیرونی و درونی)

5.       نتیجه گیری و تبین یافته ها (گزارش نتایج)(دلاور،235 :1380)

1- تعيين و تعريف مسئله:

همانند ساير روش هاي تحقيق،مراحل آغازين تحقيق تاريخي شامل انتخاب موضوع،بيان مسئله و گزاره هاي تحقق است.در تحقيق تاريخي بيان مسئله با تفصيل بيشتري صورت مي گيرد. زيرا تصوير ويژگي ها و ابعاد مسئله تحقيق مي تواند تشخيص داده هاي مورد نياز را تسهيل كندو دشواري گردآوري داده هاي لازم را مجسم سازد.معمولا پژوهشگراني كه  يك موضوع بالقوه براي اجراي تحقيق تاريخي انتخاب مي كنند در موقع بيان مسئله به دشواري گردآوري داده ها پي مي برند. اما چنانچه قبل از آغاز پژوهش بيان مسئله به تفصيل صورت نگرفته باشد،پژوهشگر به سهولت به دشواري موضع پژوهش پي نخواهد برد.بدين سان ممكن است از اجراي تحقيق تاريخي پس از گذشت مدتي نسبتا طولاني منصرف شود.

 برای خواندن بقیه مقاله،ادامه مطلب را کلیک کنید

 ماهیت تاریخ و روش تاریخی

بسیاری از فیلسوفان و محققان تاریخی امروزه بر این باورند که بهترین وساده ترین تعریف از تاریخ همان «مطالعه گذشته» است.مطالعه گذشته غالباً نیازمند تدابیر و تمهیدات توصیفی و تبیینی متفاوت از رشته های دیگراست.( Paul Nord, 1989: 291).محقق زمانی از روش پژوهش تاریخی استفاده می کند که با مسئله ای برخورد کند که در گذشته روی داده و در گذشته خاتمه یافته باشد. به عبارت دیگر، محدوده زمان بسته شده است. مسئله می تواند مربوط به زمان نزدیک در گذشته بوده و یا ریشه در حوادثی که چند قرن پیش روی داده، داشته باشد. (خليلي شوورینی،1375:67)

ازنظراستفن ایزاک وویلیام.ب.مایکل درکتاب راهنمای جامع تحقیق وارزیابی، منظور از پژوهش تاريخي «بازسازی سیستماتیک و عینی گذشته است که از طریق گردآوری، ارزیابی، تعیین صحت و سهم و ترکیب حوادث به منظور اثبات وقایع و تحصیل نتیجه ای قابل دفاع صورت می گیرد و غالباً بر فرضیه ای معین مبتنی است (ایزاک، 1374:54)

پژوهش تاریخی مطالعه نظامند و دقیق گذشته است و محقق تاریخی با مهارت تمام بر روی نکاتی درباره یک واقعه یا یک شخص کار می کند. (Yodeles Smith,1989: 317). پژوهش تاریخی کاربرد روش علمی در مسایل تاریخی است. این پژوهش در حقیقت کنکاش منظمی است در اسناد و مدارک و منابع دیگری که در زمینة مرتبط با سوال محقق تاریخی درباره گذشته، دارایی حقایقی هستند. بنابراین پژوهش تاریخی ضرورتاً با وقایعی سروکار دارد که قبل از تصمیم پژوهشگر به مطالعه آنها به وقوع پیوسته است (دلاور،1380:243)   

بورگ (1963؛ به نقل از کوهن و همکارانش، 2001) تحقیق تاریخی را «تعیین، ارزشیابی و ترکیب منظم وعینی اسناد و مدارک برای برقراری حقایق و ترسیم نتایج دربارة رویدادهای گذشته» تعریف کرده است. برای مثال، محققی که قصد دارد،دربارة علل تغییر نظام آموزش و پرورش ایران در سال 1345 و بوجود آمدن سه دورة تحصیلی ابتدایی، راهنمایی و متوسطه به جای دو دوره ابتدایی و متوسطه تحقیق کند، از روش تحقیق تاریخی استفاده می کند. هدف تحقیق تاریخی بازسازی گذشته در زمینه فرضیه ای است که در زمان حال تدوین می شود. (حسن زاده 1382:190). دستیابی به این هدف مستلزم جمع آوری اطلاعات به صورتی منظم، عینی، ارزش یابی و تلفیق اسناد و مدارک و بالاخره رسیدن به نتایج قابل دفاع است.

 برای مطالعه بقیه مقاله،ادامه مطلب را کلیک کنید

به اعتقاد يك كارشناس ارتباطات، نوشتن مطلب تخصصي در وبلاگ هم به مطالعه تخصصي و هم به زمان براي نوشتن نياز دارد، بنابراين به روز شدن وبلاگ‌ها ديرتر و کيفيت آن‌ها بيشتر شده است.

منصور ساعي، نويسنده وبلاگ"راه ارتباطات" در گفت‌وگو با خبرنگار خبرگزاري دانشجويان ايران(ايسنا)، اظهار كرد: در هر جامعه‌اي که فضاهاي آزادي بيان محدودتر مي‌شود، ارائه نظر و تفسير و نقد پيرامون وقايع سياسي، اجتماعي محدودتر مي‌شود، چراکه سانسور و خودسانسوري منجر به پژمرده شدن و نداشتن شوق به ادامه کار مي‌شود و از سوي ديگر تهديدها و ارعاب‌ها، ميزان ريسک را بالا مي‌برد و هزينه‌ها را براي افراد افزايش مي‌دهد.

وي افزود: زماني كه روزنامه‌نگاري تحليلي، سياسي و اجتماعي کمتر رخ مي‌نمايد، فضا را براي پرداختن به موضوعات تخصصي با ديدي علمي‌تر و بي‌ضررتر براي نظام حاکم فراهم مي‌كند.

به گفته‌ي ساعي، قلب هويت يا پنهان کردن و عدم خود افشايي يکي از آثار خود سانسوري در فضاي فعلي وبلاگ‌ها و سايت‌هاست. بلاگري که مي‌داند اگر هويتش را اعلام کند بايد هزينه سياسي و...آن را بپردازد، هيچ گاه اين کار را نمي‌کند.

وي يادآور شد: به طور کلي خودافشايي در فضاي وبلاگستان ايران همواره براي روزنامه‌نگاران آسيب‌هايي داشته و دارد. از سويي ديگر به دليل فضاي سانسور و خودسانسوري، شيوه نقد و چگونه نقد کردن را هم به خوبي ياد نگرفتيم و آن را با هتاکي اشتباه گرفتيم.

ساعي تاكيد كرد: تخصصي شدن وبلاگ‌ها، فضاي شاداب و پر مخاطب وبلاگستان را از بين مي‌برد و تنها مطالب تخصصي نشر مي‌يابد که مخاطبان خاص و محدود دارد، اگرچه در بعد کيفي مطالب پرمحتواتر، عميق‌تر و علمي‌تر خواهد شد. اما به نظر مي‌رسد، اگر روند مذکور ادامه پيدا کند، توسعه فضاي مجازي فارسي کند خواهد شد و در فضاي سايبر هم خود سانسوري به تحديد حضور روزنامه نگاري انتقادي منجر مي‌شود.

وي درباره روند تخصصي شدن وبلاگ‌ها، تصريح كرد: يکي از آثار تخصصي شدن وبلاگ‌ها، روي آوردن به کارتيمي براي تخصصصي کردن مطالب و کيفي‌تر کردن آنهاست. به طوري كه اکنون افرادي به صورت دسته جمعي و گروهي اقدام به راه‌اندازي وبلاگ‌هاي تخصصي براي مخاطبان خاص خود مي‌کنند. قبلا نويسنده بيشتر وبلاگ‌ها، يک فرد بود، اما اكنون مي‌بينيم اين روند در حال تغيير شکل به سوي وبلاگ‌هاي گروهي است. در حال حاضر يک نويسنده واحد نمي‌تواند روزانه يا دو يا سه روز در هفته مطلب تخصصي جديدي را پست کند، لذا ضرورت ايجاب کرده وبلاگ‌نويسان به کار تيمي روي بياورند.

خرداد 76 مفهوم جامعه مدنی را بار دیگر مطرح ساخت، مفهومی که از اوایل دهه 70 ذهن روشنفکران ایرانی را بیش از پیش درگیر کرده بود. گزینش سید محمد خاتمی که در تبلیغات انتخاباتی خود همواره از جامعه ای پویا رو به رشد و آزاد در چارچوب قانون اساسی سخن  می گفت و وظیفه سنگین دولت را رفع موانع آزادی های مشروع جامعه می دانست، نشانه ای از نیاز و اعتقاد مردم به جامعه مدنی بود، جامعه ای که به علت پذیرش واقعیت تکثر و تنوع گروهها و تشکل ها، نمی تواند تک صدایی باشد و در آن علاوه بر به رسمیت شناختن اخلاف ات و تفاوت، مردم نیز از حق متفاوت بودن، متفاوت شنیدن و متفاوت گفتن برخوردارند.

 مردم باور کردند که برخلاف ساخت رسانه ای نحیف و ضعیف گذشته در جامعه مدنی از رسانه هایی چند صدایی برخوردار خواهند بود و در آن دیگر اثری از انتشار برخی از آراء و عقاید در خارج از کشور، صف مجوز بگیران مطبوعات و کتاب، انحصاری بودن رادیو و تلویزیون و گسترش سریع شایعات نسبت به اخبار نخواهد بود.

پس از پایان جنگ عراق و ایران در تابستان 67 فضای سیاسی و فرهنگی مناسب تری برای پیشرفت مطبوعات فراهم شد.در سال 68 با بازگشایی معاونت مطبوعاتی و تبلیغاتی در وزارت ارشاد اسلامی، افراد بیشتری امکان انتشار روزنامه و مجله پیدا کردند.در سال 68 نگرشی تحول خواه نسبت به مقوله مطبوعات شکل گرفت. جامعه مطبوعاتی کشور برابر یک دوره چهار ساله (68 تا 71) یعنی تا مقطع استعفای خاتمی از مسئولت از وزارت ارشاد دورانی را تجربه کرد که به حق باید آنرا دوره شکل گیری زیرساخت های توسعه همه جانبه مطبوعاتی در ایران دانست.(.

نکته قابل توجه این که مطبوعات در این دوره سیاسی نبودند و اگر هم به مسایل سیاسی می پرداختند زاویه دید آنها همان نگاه رسمی حکومت بود که در مشابه آن در سایر وسایل ارتباط جمعی از جمله رادیو و تلویزیون هم دیده می شود.در سال 70 تعداد مطبوعات رو به افزایش گذاشت و نشریات جدیدی وارد بازار شد که هر چند جوابگوی نیاز به «تعدد» در حوزه مطبوعات بودند، اما لزوما روند فوق به معنای ایجاد «تکثر» و چند صدایی در جامعه نبود. نگاه مطبوعات و مطالب آنها به دوران سازندگی کاملا مثبت بود و دید انتقادی کمتری وجود داشت. در صفحه اول ورزنامه ها خبر راجع به افتتاح مراکز صنعتی، فرهنگی ،کشاورزی و غیره دیده می شد و اگر کهگاهی مطالب انتقادی در نقد برنامه های تبدیل اقتصادی به نشریه می رسید به ندرت از آن استفاده می کردند. با وجود افزایش تعداد روزنامه ها، گروههای قومی، نژادث، مذهبی، سیاسی و ... گروههای بسیاری هنوز از داشتن نماینده پاسخگویی محروم بودند.